«Αν δεν ήμουνα γυναίκα θα είχα πουλήσει πολύ περισσότερα έργα»

Μπορεί το ραντεβού μας με τη Λήδα Παπακωνσταντίνου να είχε οριστεί στην πλατεία Συντάγματος, ωστόσο τη «συνάντησα» δύο φορές πριν φτάσω στον προορισμό μου. Η πρώτη ήταν στο βαγόνι του μετρό, όπου διαφημιζόταν η αναδρομική της έκθεση στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, η οποία αποτελούσε και την αφορμή για τη συγκεκριμένη συνέντευξη. Η δεύτερη ήταν στον σταθμό του Ηλεκτρικού στο Μοναστηράκι, όπου προτίμησα να κατέβω επί τούτου για να ξαναρίξω μια ματιά στην οροφή του παλιού κτιρίου. Ηταν εκεί, πάνω από τα ακυρωτικά μηχανήματα, να κρατά τον χρόνο στα χέρια της. Ενα έργο που οι απαρχές του βρίσκονται στη δεκαετία του 1980, πριν καταλήξει να βρεθεί απέναντι από τη Βιβλιοθήκη του Αδριανού, κάτω από τη σκιά της Ακρόπολης, και πολύ πριν ο τίτλος του – «Ο χρόνος στα χέρια μου» – δοθεί και στην τρέχουσα εκτενή παρουσίαση της δουλειάς της.

Στην ώρα της, κομψή και σπορ, με ένα πολύ ιδιαίτερο προσωπικό στυλ και μάσκα που έκρυβε μεγάλο μέρος του προσώπου της, αφήνοντας ακάλυπτα μόνο τα εκφραστικά μάτια της να αποτυπώνουν το χαμόγελο, την αμφισβήτηση ή την αυστηρότητά της για μεγάλο διάστημα της κουβέντας μας, προτίμησε ένα κατά το δυνατόν ήσυχο τραπέζι στο βάθος της αίθουσας. Οση ώρα περιμέναμε μέχρι να τακτοποιηθούμε μιλούσαμε για αυτές τις καθ’ οδόν «συναντήσεις» μου «μαζί» της και κάπως έτσι ξεκίνησε η συζήτηση.

Ηταν άραγε αυτό το έργο στο Μοναστηράκι μια ευκαιρία να αναμετρηθεί με τους δημιουργούς του παρελθόντος που έχουν αφήσει έντονο το αποτύπωμά τους στην περιοχή; «Επουδενί. Ποτέ δεν κάνω τέτοιου είδους αναμετρήσεις, ούτε θα μου περνούσε από το μυαλό να συγκριθώ ως μέγεθος. Η αναμέτρηση και τα μαρμαρένια αλώνια είναι αλλουνού παπά ευαγγέλιο και σίγουρα όχι δικό μου» απαντά.

Μια αναδρομική έκθεση ωστόσο – και δη στο ΕΜΣΤ, σε επιμέλεια της Τίνας Πανδή, έως τις 21 Απριλίου – στην οποία αναδεικνύεται η σπουδαία διαδρομή της ως εικαστικού διεθνούς βεληνεκούς που καθιερώθηκε ως πρωτοπόρος της περφόρμανς, αλλά επιδόθηκε εξίσου στις εγκαταστάσεις, τη ζωγραφική, το βίντεο και τη γλυπτική, είναι πάντα μια αναμέτρηση με τον εαυτό της, τις επιλογές της και το έργο της. Και στο υπόγειο του κτιρίου της οδού Καλλιρρόης οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να δουν τα αποτυπώματα της οικογενειακής – μέσα από την εγκατάστασή της «3 Παπακωνσταντίνου, Θοδωρής, Λίτσα, Λήδα», όπου μέσα από τρία παράλληλα νήματα καταγράφει τα σημαντικότερα γεγονότα της ζωής της και των γονιών της και μαζί την Ιστορία του 20ού αιώνα – αλλά και της επαγγελματικής της πορείας. Κοιτάζοντάς τα όλα τούτα με την ωριμότητα των 79 χρόνων της, τα οποία συμπλήρωσε πριν από λίγες εβδομάδες, καταλήγει ότι «οι μεγάλες χαρές είναι πάντα μεγάλες και για μένα προφανώς λίγες. Οι μικρές χαρές όμως είναι αυτές που μας δίνουν κουράγιο κι ακόμα συχνότερα την όρεξη να ζήσουμε. Κι εγώ δεν έπαψα ποτέ να έχω όρεξη να ζήσω, όπως δεν έπαψα να μη διαγράφω τα γεγονότα ή τις περιόδους της ζωής μου που μπορεί να ήταν από επώδυνες έως επικίνδυνες».

Και δεν ήταν και λίγες αυτές όταν αποφασίζει έστω και πρόχειρα να τις απαριθμήσει: ασθένειες, δύο φορές επιβάτιδα σε δύσκολα αυτοκινητικά ατυχήματα, έχει χτυπήσει το κεφάλι της στο πλαίσιο μιας κατάδυσης διότι δεν είχε υπολογίσει σωστά το βάθος επειδή πάντοτε αντιμετώπιζε προβλήματα όρασης. Ο κίνδυνος ωστόσο δεν τη σταματά. Ούτε ο φόβος λειτουργεί ανασταλτικά στις επιλογές της. «Δεν φοβάμαι καθόλου. Τη νύχτα δεν θα μου την πάρουν ποτέ από τα χέρια μου. Θα περπατώ το βράδυ. Και επίσης δεν θα φοβηθώ κανέναν που θα μου χτυπήσει την πόρτα για να μου ζητήσει βοήθεια. Και ξέρετε για ποιον λόγο; Διότι δουλέψαμε και δουλεύουμε ασταμάτητα όλοι εμείς που θέλουμε να ζήσουμε σε καλύτερο κόσμο. Και πιστεύουμε ότι είναι δυνατό, ότι γίνεται, χωρίς να αφήνεις τα ενδιάμεσα φρικαλέα που συμβαίνουν να σε πάρουν από κάτω και να σταματήσεις να υποστηρίζεις αυτό που υποστηρίζεις».

Και η Λήδα Παπακωνσταντίνου είναι από τις γυναίκες εκείνες που σε μια εποχή με πολύ πιο ισχυρές τις πατριαρχικές δομές τόλμησε δυναμικά να υποστηρίξει τα πιστεύω της. Και όχι μόνο διερεύνησε μέσα από το έργο της τα ζητήματα της συγκρότησης έμφυλης ταυτότητας μέσα από μια φεμινιστική οπτική, αμφισβητώντας αυτές τις πατριαρχικές δομές και άλλες ιεραρχικές σχέσεις εξουσίας, αλλά το έπραξε και με τη στάση ζωής της.

Δύο σύντομες ιστορίες είναι χαρακτηριστικές του τρόπου που χειρίζεται τις καταστάσεις. Η πρώτη εκτυλίσσεται ενώ φοιτούσε στη Σχολή Δοξιάδη και καθημερινά περνούσε έξω από το καφέ Μπραζίλ. Μέσα από τη βιτρίνα παρατηρούσε να κάθονται σημαίνοντα πρόσωπα της εποχής, όλοι τους άνδρες και καλοντυμένοι. Ανάμεσά τους θυμάται τον χαράκτη Τάσσο μαζί με τον Αλέκο Πατσιφά της δισκογραφικής εταιρείας «Λύρα». Κάποια μέρα, καλοντυμένη και η ίδια, αποφάσισε να καθίσει για καφέ. Διάλεξε ένα τραπεζάκι στο πίσω μέρος του καταστήματος για να παρακολουθεί την κίνηση και παρήγγειλε έναν εσπρέσο. Κι ενώ χάζευε, αισθάνθηκε ένα χέρι να αφήνει ένα χαρτονόμισμα κάτω από το πιατάκι του φλιτζανιού της. «Γύρισα και είδα έναν μεσήλικο, που προφανώς πίστευε ότι για να πάω μια γυναίκα μόνη σε ένα καφέ γεμάτο άνδρες ήθελα κάτι περισσότερο. Πήρα το χαρτονόμισμα, το τύλιξα ρολάκι, ανακάτεψα τον καφέ μου, του το έδωσα και έφυγα. Είχα πάντα την ψυχραιμία να συμπεριφέρομαι έτσι» λέει, και η επόμενη ιστορία το αποδεικνύει εξίσου.

Νέα καλλιτέχνις καλεσμένη σε ένα δείπνο συνάντησε έναν συνδαιτυμόνα-συλλέκτη στο ασανσέρ. Μετά τις πρώτες συστάσεις τής δήλωσε ότι δεν αγοράζει έργα γυναικών διότι «εσείς οι γυναίκες δεν πουλάτε». Μόλις ο ανελκυστήρας έφτασε στον όροφο που βρισκόταν το διαμέρισμα στο οποίο είχαν προσκληθεί, η Λήδα Παπακωνσταντίνου βγήκε πρώτη. Του κράτησε την πόρτα και του είπε: «Να πείτε στον οικοδεσπότη σας ότι εγώ δεν θα έρθω όσο είστε εσείς εκεί. Καλό βράδυ». Και έφυγε.

«Τη δουλειά μου την αγαπούσαν πάρα πολλοί άνθρωποι και αν δεν ήμουνα γυναίκα θα είχα πουλήσει πολύ περισσότερα έργα. Κάθε φορά που ο Ιόλας έμπαινε μέσα σε μια γκαλερί που εξέθετα, σταματούσε και ρωτούσε με φοβερό ενδιαφέρον “ποιανού είναι αυτό;”. Και όταν άκουγε – σας περιγράφω περιπτώσεις που ήμουν παρούσα – “της κυρίας Παπακωνσταντίνου”, κοίταζε αλλού. Παρ’ όλα αυτά έχουμε καταφέρει πολλά ως γυναίκες όλα αυτά τα χρόνια. Πριν από 60 χρόνια, όταν ήμουν 19 χρονών, δεν θα κάναμε καν αυτή τη συζήτηση. Δεν θα υπήρχε η υποψία της διατύπωσης του αιτήματος της έμφυλης ταυτότητας. Ολα αυτά επιτυγχάνονται με απόλυτο πείσμα, ψυχραιμία και αγάπη για τους ανθρώπους».

Παιδιά και οικογένεια

Σε μερικές δεκαετίες ίσως να είναι πιο εύκολη ή ίσως και ξεπερασμένη η συζήτηση για τον γάμο και την τεκνοθεσία των ομόφυλων ζευγαριών, που βρίσκεται αυτή την εποχή στην επικαιρότητα; «Πιστεύω ότι όλα τα παιδιά αξίζουν μια οικογένεια και αυτή η οικογένεια μπορεί να είναι οτιδήποτε: πράσινοι, κόκκινοι, κίτρινοι, μπλε, άντρας-γυναίκα, άντρας-άντρας, γυναίκα-γυναίκα. Αυτό που πρέπει κατ’ αρχάς να έχουν όλα τα παιδιά αυτού του κόσμου είναι ανθρώπους οι οποίοι να τα αγαπάνε, να νοιάζονται και να εργάζονται για αυτά. Και αυτοί οι ίδιοι άνθρωποι που μεγαλώνουν ένα παιδί να φροντίσουν ο κόσμος μέσα στον οποίο μεγαλώνει το παιδί τους να είναι κατάλληλος. Τα παιδιά δεν ζουν χωρίς αγάπη και χωρίς μια υγιή κοινωνία. Θα γίνουν στρεβλά, και δεν θέλω άλλα στρεβλά άτομα στην κοινωνία που ζω. Υπάρχουν ήδη αρκετά».

Ανήσυχη και δραστήρια, με πολλαπλά ενδιαφέροντα που δεν περιορίζονται μόνο στα θέματα της θέσης των γυναικών στην κοινωνία, της έμφυλης βίας και της σεξουαλικότητας, αλλά περιλαμβάνουν την οικολογία – αν μπορούσε να αφήσει μία και μόνη κληρονομιά, θα ήθελε να είναι περισσότερα δέντρα –, το προσφυγικό, τη συλλογική και προσωπική μνήμη και την ιστορία, θα ήταν ίσως ένα αναμενόμενο βήμα η εμπλοκή της με την πολιτική. Δεν συνέβη όμως, με εξαίρεση μία φορά που έθεσε υποψηφιότητα για δημοτική σύμβουλος στις Σπέτσες – όπου ζει μεγάλο μέρος του χρόνου – αλλά δεν εξελέγη ο συνδυασμός στον οποίο συμμετείχε.

«Πιστεύω ότι είμαι μέρος της λύσης, ούσα καλλιτέχνις, και αυτό το υποστηρίζω απολύτως. Οι καλλιτέχνες δεν είμαστε ένα πυροτέχνημα, είμαστε μια ολάκερη πορεία. Φανταστείτε τη ζωή σας χωρίς τέχνη για να δείτε πόσο άμεση είναι η επιρροή της στον τρόπο που επιλέγει κανείς να ζήσει. Στο πώς καταφέρνει να σκεφτεί και να κάνει πράξη τις σκέψεις του». Κι αν της γινόταν η πρόταση να αναλάβει κάποια πολιτική θέση, όπως επί παραδείγματι την ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού, θα απαντούσε αρνητικά, «κι ο βασικός λόγος αυτή τη στιγμή είναι η ηλικία. Είμαι πολύ μεγάλη. Μπορεί η Πολιτεία να συνομιλεί με τους ανθρώπους μεγάλης ηλικίας και οπωσδήποτε να λαμβάνει υπόψη της τον τρόπο που ζήσαμε. Το θέμα είναι τι κάνουμε με τους νέους ανθρώπους που έχουν την ακμαιότητα που έχει ένα νέο ον, το οποίο δεν έχει στον νου του το τέλος, αλλά την πορεία προς αυτά που πρέπει να γίνουν».

Ευτυχία και social media

Και ενώ η ευγενική κυρία που έχει αναλάβει το σέρβις αποσύρει από το τραπέζι τα σερβίτσια που δεν χρειάζονται πλέον, η Λήδα Παπακωνσταντίνου βρίσκει την ευκαιρία να θυμηθεί την τελευταία φορά που βρέθηκε στον ίδιο χώρο: ήταν το 1988 στα γυρίσματα της αμερικανικής ταινίας «Olympic Force: The Key» με τους Λίντα Θόρσον, Τζον Ντράικας και Κρίστοφερ Λι – μια κακή ταινία, όπως λέει –, στην οποία εργαζόταν ως σκηνογράφος και ενδυματολόγος. «Οταν αρχίζεις να ασχολείσαι με τον χρόνο, ενσκήπτουν πράγματα που πιθανόν να ήθελες να ξεχάσεις. Την προκειμένη ιστορία ωστόσο δεν ήθελα να την ξεχάσω διότι μου έδωσε πολλές παρέες και χρήματα για να ζήσω. Αρα τίποτα δεν πάει χαμένο» σχολιάζει. Στο μεταξύ κοιτάζοντας έστω και φευγαλέα τους υπόλοιπους θαμώνες γύρω μας που είναι σε μεγάλο βαθμό αφοσιωμένοι στα κινητά τους παρά στη συντροφιά τους, η συζήτηση στρέφεται αυθόρμητα στο θέμα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, στα οποία είναι ενεργή. «Στο μίνιμουμ που μου επιτρέπει η κατάσταση του κέντρου λήψης αποφάσεων, ο εγκέφαλός μου. Δεν μπορώ όμως και να απουσιάζω, διότι βρισκόμαστε στην εποχή του φαίνεσθαι, όπου πλέον δεν φαινόμαστε ως αληθινοί άνθρωποι αλλά ως εικόνες ενός αληθινού ανθρώπου. Οταν λοιπόν πάψει να υπάρχει αυτή η καθημερινή εισροή εικόνων, οι άλλοι πιστεύουν ότι πέθανες. Η ζωή μας, πλέον, μοιάζει με ένα ατέλειωτο παιχνίδι, όπου όλοι φωτογραφιζόμαστε μες την τρελή χαρά. Είμαστε όμως ευτυχισμένοι; Δεν είναι έτσι η ευτυχία. Είναι κάτι ευαίσθητο, σαν τον άνεμο. Εάν δεν είσαι γυμνός εκείνη την ώρα, δεν θα τον αισθανθείς ούτε στο κορμί σου ούτε στο ρούχο σου».

Πριν αποχαιρετιστούμε τη ρωτάω τι πιστεύει ότι θα συνέβαινε αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο, όπως είναι η θεματική ομπρέλα κάτω από την οποία εντάσσεται η αναδρομική της στο ΕΜΣΤ. «Αδύνατον να ξέρω». Κι αν της ζητούσα να φανταστεί την υποθετική αυτή συνθήκη; «Θα έπρεπε πρώτα να εξετάσουμε τι σημαίνει το ρήμα κυβερνώ. Πρόκειται για ένα ρητορικό ερώτημα που μας βάζει να σκεφτούμε. Και για να το απαντήσουμε θα χρειαστούμε μια επόμενη συνέντευξη».

Winter Garden

Ξενοδοχείο Μεγάλη Βρεταννία

1 τσάι       €7,5

1 διπλό καπουτσίνο       €9

1 τάρτα σοκολάτας       €14

Σύνολο €30,50