Ο κόσμος ή ο μήνας;

Τον Νοέμβριο του 2018, η Γαλλία καιγόταν στη φωτιά των «κίτρινων γιλέκων». Η κυβέρνηση είχε επιβάλει έναν «πράσινο» φόρο στα καύσιμα, που είχε προκαλέσει μια μεγάλη, βίαιη εξέγερση. Η Γαλλία που ζει από (και με) το αυτοκίνητο είχε εξεγερθεί εναντίον της Γαλλίας που έχει οικολογικές ευαισθησίες. «Η κυβέρνηση μιλά για το τέλος του κόσμου, αλλά εμείς αγωνιούμε για το τέλος του μήνα»! «Ακούω τον θυμό σας», είχε απαντήσει στους εξεγερμένους ο πρόεδρος Μακρόν. Πρέπει, είχε πει, να απαντήσουμε και στις δύο προκλήσεις, και την οικολογική και την κοινωνική. Αλλά πώς; Πώς ισορροπεί κανείς πολιτικά ανάμεσα στην υπαρξιακή αγωνία να ανακόψουμε τη μοιραία πορεία του πλανήτη προς την κλιματική καταστροφή, προς το «τέλος του κόσμου», και την πραγματική αγωνία της επιβίωσης με εισοδήματα που δεν αρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες ως το «τέλος του μήνα»;

Εναν χρόνο αργότερα, η φωτιά μεταδόθηκε στην Ολλανδία. Μια δικαστική απόφαση, για τον περιορισμό των εκπομπών αζώτου στην αγροτική παραγωγή, προκάλεσε οργισμένες αγροτικές κινητοποιήσεις, τις οποίες τρύγησαν πολιτικά, και αργότερα και εκλογικά, παλιοί και νέοι σχηματισμοί της Ακρας Δεξιάς. Οι αγρότες πλημμύρισαν τους δρόμους της Μαδρίτης διαμαρτυρόμενοι στους περιορισμούς στην άρδευση που επιβλήθηκαν έπειτα από τη θερμότερη χρονιά στην ιστορία της Ισπανίας. Κι έπειτα τα τρακτέρ άρχισαν να κυλούν προς το Βερολίνο. Και τώρα προς το Παρίσι και τις Βρυξέλλες, ξανά. Ο θυμός των αγροτών σαρώνει ολόκληρη την Ευρώπη.

Το ίδιο μοτίβο παντού. Η αγροτική παραγωγή είναι ο δεύτερος σημαντικότερος παράγοντας που προκαλεί την κλιματική κρίση. Το τι τρώμε επιβαρύνει το περιβάλλον σχεδόν όσο και το τι καύσιμο καίμε. Το ευρωπαϊκό green deal, λοιπόν, περνά υποχρεωτικά μέσα από τη μετάβαση σε ένα διαφορετικό, πιο «πράσινο», λιγότερο σπάταλο μοντέλο αγροτικής οικονομίας. Αλλά η μετάβαση έχει κόστος. Οι αγρότες, πιεσμένοι ύστερα από την πανδημική και την ενεργειακή κρίση, αντιδρούν βίαια απέναντι στους περιορισμούς της παραγωγής και την αύξηση του κόστους. «Τόσα χρόνια μας επιδοτούσατε να παράγουμε περισσότερο, τώρα μας ζητάτε να παράγουμε λιγότερο και να κερδίζουμε λιγότερα», φωνάζουν. Και η ευρωσκεπτικιστική Ακροδεξιά σπεύδει, με μπρίο, να τοκίσει πολιτικά την αγροτική οργή, ανακατεύοντας σε ένα τοξικό κοκτέιλ αγροτικές διεκδικήσεις και θεωρίες συνωμοσίας, φόρους στο ντίζελ και αντιεμβολιαστικές σαχλαμάρες ή αντιμεταναστευτικές υστερίες.

Η Ευρώπη κινδυνεύει, έτσι, να δει στις ευρωεκλογές του Ιουνίου την Ακροδεξιά να ενισχύεται τόσο, ώστε στο επόμενο Ευρωκοινοβούλιο τα δύο (αντιμαχόμενα) μπλοκ της να αθροίζονται ως πρώτη πολιτική δύναμη! Και για να αποτρέψουν τον κίνδυνο, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αρχίζουν να συζητούν ψιθυριστά μήπως πρέπει να βάλουν νερό στο κρασί τους. Μήπως, αφού έχουν ήδη καθυστερήσει την εφαρμογή κρίσιμων όψεων του «πράσινου πακέτου», πρέπει να το βάλουν ολόκληρο στο ράφι. Η επιβίωση του πλανήτη μπορεί να περιμένει. Προηγείται η αγωνία για την πολιτική επιβίωση.

Μοιάζει με φαύλο κύκλο. Οι αγρότες της Καρδίτσας, για παράδειγμα, που καταστράφηκαν από μια ακραία εκδήλωση της κλιματικής κρίσης και μια επίσης ακραία αδυναμία των υποδομών και των κρατικών υπηρεσιών να τους προστατεύσουν από αυτήν, διαμαρτύρονται τώρα (με το δίκιο τους) γιατί καθυστερούν οι αποζημιώσεις τους. Μα ζητούν παράλληλα να επιστρέψουν όλα στο προηγούμενο καθεστώς, η ζωή και οι καλλιέργειες να γίνουν όπως πριν, αδιάφορα αν αυτό το «πριν», αν δεν αλλάξει, θα φέρει ακόμη μεγαλύτερες καταστροφές στο μέλλον. Κάτι ανάλογο συμβαίνει με τους αγρότες στη Γερμανία, τη Γαλλία, σε όλη την Ευρώπη. Διαμαρτύρονται επειδή πιστεύουν ότι φορτώνονται μόνοι το κόστος της μετάβασης σε ένα νέο, βιώσιμο μοντέλο αγροτικής παραγωγής. Μα παράλληλα ζητούν να μην αλλάξει τίποτε, ενώ οι ίδιοι είναι (και θα είναι ακόμη περισσότερο) εκείνοι που πλήττονται χειρότερα από τις επιπτώσεις αυτού του μοντέλου στο κλίμα. Και οι κυβερνήσεις, τρομαγμένες από το πολιτικό κόστος της «πράσινης πολιτικής», ετοιμάζονται να «αραιώσουν» το μείγμα της ή να αναβάλουν την εφαρμογή της, στρώνοντας τον δρόμο προς μια κλιματική κόλαση που θα έχει πελώριο κοινωνικό (αναπόφευκτα και πολιτικό) κόστος.

Υπάρχει διέξοδος από αυτόν τον φαύλο κύκλο; Υπάρχει τρόπος η αγωνία για το τέλος του μήνα να μην ακυρώσει την αγωνία για το τέλος του κόσμου; Να συνδυάσουμε οικολογικό ορθολογισμό και κοινωνική συνοχή;

Ναι, αν η πράσινη οικονομία γίνει μια δίκαιη οικονομία – υποστήριξαν σε ένα άρθρο τους στο περιοδικό «Foreign Affairs» δύο σημαντικοί οικονομολόγοι, η Marianna Mazzucato και ο Damon Silvers. Το πρότυπο θα μπορούσε να είναι η λύση που δόθηκε στη μεγάλη απεργία των εργατών της αμερικανικής αυτοκινητοβιομηχανίας.

Τα συνδικάτα οργάνωσαν μια μεγάλη απεργία απέναντι σ’ έναν «υπαρξιακό» κίνδυνο, ανάλογο με αυτόν που αντιμετωπίζουν οι ευρωπαίοι αγρότες. Το πρασίνισμα της βιομηχανίας, η μετάβαση από τους κινητήρες εσωτερικής καύσης στα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, να φέρει κατάργηση των παραδοσιακών θέσεων εργασίας και την αντικατάστασή τους από νέες, ευέλικτες, με χαμηλότερες αμοιβές και μειωμένη συνδικαλιστική προστασία. Επειτα από έναν μήνα απεργίας, οι τρεις εναπομείναντες μεγάλοι κατασκευαστές αυτοκινήτων στην Αμερική δέχθηκαν τα αιτήματα των συνδικάτων και εγγυήθηκαν πως η πράσινη μετάβαση θα γίνει με καλοπληρωμένες και ασφαλείς θέσεις εργασίας. Χρειάστηκε βέβαια να κατέβει ο ίδιος ο πρόεδρος Μπάιντεν σε διαδήλωση των απεργών (πρωτοφανές στην αμερικανική ιστορία) και η κυβέρνηση να συνδέσει τις γιγάντιες επιδοτήσεις του προγράμματος IRA για την απανθρακοποίηση της αμερικανικής βιομηχανίας, με τη δημιουργία καλοπληρωμένων και με συνδικαλιστικά δικαιώματα θέσεων εργασίας. Μοιάζει με πρόπλασμα ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου, όπου το πρασίνισμα της οικονομίας, εφόσον επιδοτείται από δημόσιες επενδύσεις, βελτιώνει τη θέση των εργαζομένων, δεν την υπονομεύει. Και εξασφαλίζει τη συναίνεση, όχι την εναντίωσή τους.

Είναι μια ενδιαφέρουσα ιδέα. Και για την Ευρώπη. Και για την ελληνική περίπτωση.