Το βάζο ράγισε

Η δημοκρατία είναι ιδιαίτερα εύθραυστη – όχι μόνο ως πολίτευμα αλλά ως διανοητική σύλληψη. Γι’ αυτό δεν πρέπει να θεωρούμε ότι, όσα πλήγματα κι αν δεχτεί, θα μπορεί πάντα, μέσα από τις εκλογές και την εναλλαγή στην εξουσία, να διασώζεται. Αν ξανασηκωθεί, θα είναι αδυνατισμένη, αν δεν σπάσει, θα είναι πιο ευάλωτη. Μπροστά στα μάτια μας – άλλο αν δεν θέλουμε να τα δούμε – έχουμε τα παραδείγματα των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής, της Πολωνίας, αλλά και ορισμένων, προς το παρόν υπόγειων αλλά ήδη δυσοίωνων, εξελίξεων στη χώρα μας.

Η πληγή που άφησε στην αμερικανική δημοκρατία η «κληρονομιά Τραμπ» – η εισπήδηση αυτού του ανθρώπου στην πολιτική, ο τρόπος που κέρδισε και άσκησε την εξουσία, τα μέσα που χρησιμοποίησε για να την κρατήσει, η νέα, σχεδόν αυτονόητη παρ’ όλα τα νομικά, πολιτικά, ηθικά εμπόδια, υποψηφιότητά του – όχι μόνο δεν έχει επουλωθεί, αλλά έχει κακοφορμίσει. Ο Τραμπ καταψηφίστηκε από τον λαό το 2020 – δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι στη λαϊκή ψήφο δεν είχε κερδίσει ούτε το 2016. Ο διάδοχός του είχε μια παραπάνω από αξιοπρεπή θητεία – παρότι ως προσωπικότητα ο Μπάιντεν υπολειπόταν φανερά του Ομπάμα, ως πρόεδρος έκανε περισσότερα σε δυσκολότερους καιρούς. Την 6η Ιανουαρίου 2021 ο Τραμπ επιχείρησε και πάντως συμμετείχε σε πραξικόπημα κατά της ίδιας αυτής δημοκρατίας που διεκδικεί σήμερα να επανακαταλάβει. Παρ’ όλα αυτά, το δηλητήριο της δημαγωγίας, του διχασμού, της βίας έχει μπει βαθιά στο μεδούλι των θεσμών και του κοινωνικού σώματος, το παγόβουνο πλησιάζει σχεδόν ασταμάτητο: υποχώρηση της λογικής και του κράτους δικαίου, αδύναμο και φοβισμένο κομματικό σύστημα (η «τραμποποίηση» του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος συνιστά από μόνη της μια μαύρη δημοκρατική σελίδα), ανοιχτά κομματικοί δικαστές που θα έχουν την τελευταία λέξη για εκείνον που τους διόρισε, ένα κοκτέιλ προπαγάνδας, ψεμάτων κι εχθροπάθειας. Φοβούμαι, ότι, όποιο και να είναι το αποτέλεσμα – το οποίο δεν ευνοεί η επιμονή του σημερινού προέδρου να καταφέρει κάτι πέρα από τις δυνάμεις του –, το δίστρατο μπροστά στο οποίο βρίσκεται αυτή τη στιγμή η Αμερική είναι ανάμεσα στη δικτατορία και τον εμφύλιο σπαραγμό.

Λιγότερο δραματικά, ιδίως για την ανθρωπότητα, αλλά επίσης ασήκωτα, είναι τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η νέα πολωνική κυβέρνηση, μετά το χάος που της παρέδωσε η προκάτοχός της. Η εικόνα του ραγισμένου βάζου είναι εδώ πεντακάθαρη: πώς να ξαναδώσεις δημοκρατική πνοή έπειτα από δέκα χρόνια αυταρχισμού και με τους αυταρχικούς να έχουν μαζί τους τον πρόεδρο της Δημοκρατίας, να έχουν διορίσει κι εκφοβίσει τους ανώτατους δικαστές, να έχουν προσεταιριστεί, με το αζημίωτο, πολλά μέσα ενημέρωσης και να συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν τους αντιπάλους τους ως εχθρούς του λαού; Ο πρωθυπουργός Τουσκ επιχειρεί μια αναγκαία κάθαρση, που συγχρόνως βαθαίνει τα ρήγματα: απολύτως φυσιολογικά τοποθετεί τους δικούς του ανθρώπους κι εκριζώνει το παλιό καθεστώς, όμως έτσι δυσκολεύει την εθνική συμφιλίωση κι επιτρέπει στους ηττημένους – που παρέμειναν πρώτο κόμμα στις κάλπες – να κάνουν λόγο, με περισσή υποκρισία, για μη σεβασμό στη δημοκρατία. Ευτυχώς για την Πολωνία υπάρχει η Ευρωπαϊκή Ενωση και η δική της, ιδίως μέσω της οικονομικής ενίσχυσης, στήριξη της δημοκρατίας. Που δεν αρκεί, ωστόσο, για να ξανακολλήσει το βάζο – όπως δεν αρκεί, στη χώρα μας, η σύγκριση της κυβέρνησης με την προκάτοχό της για να δικαιολογήσει τις αντιθεσμικές ρωγμές, που όλο και πιο συχνά εμφανίζονται.