«Είμαι εδώ, καλά θα κάνετε να το συνηθίσετε»

Ενα καυτό απόγευμα στην Καλκούτα, περπατούσα προς το σπίτι έπειτα από ένα ρεπορτάζ όταν ένας άνδρας με χτύπησε στον ώμο. «Κλείσε την ομπρέλα σου!», μου είπε αυστηρά, «Πιάνεις χώρο». Το καλοκαίρι στην Καλκούτα είναι άγριο με αποπνικτική υγρασία. Η ομπρέλα είναι βασική αντηλιακή προστασία. Εδειξα τα όπως να ‘ναι παρκαρισμένα αυτοκίνητα και τους πλανόδιους. «Γιατί δεν λες σε αυτούς να φύγουν από τη μέση;». Εκείνος απάντησε: «Αυτοί δεν με εμποδίζουν». Ημουν έξαλλη: ένα παρκαρισμένο αυτοκίνητο έχει περισσότερο δικαίωμα στον δημόσιο χώρο από εμένα; Είναι δυνατόν να θεωρείται ότι οι γυναίκες «πιάνουν χώρο»; Και ποιος είναι ο «κατάλληλος» χώρος για μας;

Εκείνη την εποχή, βρισκόμουν στα πρώτα στάδια του βιβλίου μου για τις γυναίκες, τον αθλητισμό και την ιδιότητα του πολίτη, χωρίς να είμαι ακόμα σίγουρη αν θα εξελισσόταν σε ένα ολοκληρωμένο έργο. Αλλά αυτός ο άνδρας που θεώρησε ότι ήταν ανώτερος με έκανε να το αποφασίσω. Οι γυναίκες δεν ήταν πάντα αποδεκτές ως πολίτες – αυτό μας το λένε τα σουφραζιστικά κινήματα σε Βρετανία και ΗΠΑ. Το δικαίωμά τους να ψηφίζουν κερδήθηκε στο τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, επειδή θεωρήθηκε ότι έτσι επιτελούσαν το εθνικό τους καθήκον σε μια εποχή συγκρούσεων. Ο αθλητισμός δίνει στις γυναίκες μια διέξοδο για να επιτελέσουν το εθνικό τους καθήκον εκτός πολέμου.

Τον χειμώνα του βιασμού

Ο σπόρος της ιδέας είχε εμφανιστεί μερικά χρόνια νωρίτερα, τον χειμώνα του ομαδικού βιασμού στο Δελχί. Στις 16 Δεκεμβρίου 2012, η Τζιότι Σίνγκα, μια 23χρονη φοιτήτρια φυσικοθεραπείας, επέστρεφε από το σινεμά με μια φίλη γύρω στις 8.30 μ.μ. με το λεωφορείο. Μέσα στο λεωφορείο έπεσε θύμα ομαδικού βιασμού από έξι άνδρες και στη συνέχεια πετάχτηκε στον δρόμο. Πέθανε στις 29 Δεκεμβρίου 2012 σε νοσοκομείο της Σιγκαπούρης. Οι δρόμοι της πρωτεύουσας και τα ΜΜΕ συγκλονίστηκαν από απτή οργή. Η δική μου αντίδραση ήταν κυρίως σωματική. Ηθελα να βγω, να δείξω ότι έχω δικαίωμα να είμαι έξω. «Είμαι εδώ», ήθελα να πω. «Καλά θα κάνετε να το συνηθίσετε».

Είχα αρχίσει να τρέχω μερικά χρόνια νωρίτερα, όταν πέθανε ξαφνικά η γιαγιά μου. Η θλίψη με βάραινε και ήθελα να την αποτινάξω από πάνω μου. Ζούσα τότε στο Δελχί και έτρεχα στο πάρκο του συγκροτήματος όπου έμενα, με κατοίκους της ανώτερης μεσαίας τάξης. Δεν τολμούσα να τρέξω στον δρόμο. Ακόμη και μέσα στην ασφάλεια του συγκροτήματος, ήμουν η μόνη γυναίκα που έτρεχε. Ποτέ δεν τολμούσα να προσπεράσω άνδρες όταν διασταυρωνόμασταν. Σταματούσα, περνούσαν και μετά ξεκινούσα πάλι. Αυτό χαλούσε τον ρυθμό μου, αλλά τι θα γινόταν αν τους ενοχλούσε που θα τους έλεγα να κάνουν στην άκρη; Φορούσα φαρδιά μπλουζάκια που τα κατέβαζα συνεχώς και φόρμες ή κολάν – ποτέ σορτς. Προσπαθούσα να περνώ απαρατήρητη. Ημουν εμποτισμένη από την πατριαρχική πεποίθηση ότι οι γυναίκες ανήκουν στο σπίτι.

«Πάμε γερά, Ούσα!»

Ομως το τρέξιμο με άλλαξε. Με έκανε να συνειδητοποιήσω πολύ περισσότερο το σώμα μου, τα όρια και τις δυνάμεις του. Μου έδωσε αυτοπεποίθηση: από τότε που άρχισα να τρέχω, είμαι πιο διεκδικητική. Μερικούς μήνες αφότου άρχισα να τρέχω, κάποιοι διαβάτες άρχισαν να μου δίνουν προτεραιότητα. Περιστασιακά, κάποιος έλεγε: «Πάμε γερά, Ούσα!». Η Π.Τ. Ούσα, η οποία έχασε το χάλκινο μετάλλιο στα 400 μ. εμπόδια στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1984 για εκατοστά του δευτερολέπτου, είναι αναμφισβήτητα η πιο αξιοσημείωτη αθλήτρια της Ινδίας και ίσως μία από τις πιο αξιομνημόνευτες γυναίκες που τερμάτισαν τέταρτες σε Ολυμπιακούς Αγώνες.

Η Ούσα ήταν σπρίντερ παγκόσμιας κλάσης – εγώ πήγαινα τσούκου τσούκου, καμία σύγκριση. Αυτό στο οποίο αντιδρούσαν ήταν στο ότι τολμούσα να τρέχω. Οι γυναίκες είναι ανεπιθύμητες στον δημόσιο χώρο στην Ινδία. Πήραμε το δικαίωμα στην ψήφο το 1947, στο σπίτι όλα είναι ΟΚ, αλλά στη δημόσια σφαίρα, η θέση μας ως ισότιμων πολιτών είναι πολύ λιγότερο σίγουρη. Ο αθλητισμός προσφέρει τη νομιμοποίηση για να περάσουμε το κατώφλι, επειδή θεωρείται ότι (δυνητικά) αποδίδει για το έθνος.

Πρόκληση στην πατριαρχία

Στο βιβλίο μου, «Τη μέρα που έγινα δρομέας», ταξιδεύω από το 1940 έως σήμερα μέσα από τις ζωές 9 δρομέων και του εαυτού μου – μιας ερασιτέχνιδος δρομέα. Επέλεξα το τρέξιμο επειδή είναι ένα μοναχικό, μινιμαλιστικό άθλημα: δεν χρειάζεσαι ομάδα, δεν χρειάζεσαι σχεδόν καθόλου εξοπλισμό. Το τρέξιμο θέτει τα σώματα σε κοινή θέα. Υπό αυτή την έννοια, είναι μια πιο άμεση διεκδίκηση της ιδιότητας του πολίτη – και μια πρόκληση στην πατριαρχία. Κλείνω το βιβλίο με το ολοένα και πιο δημοφιλές οικοσύστημα του μαραθωνίου που έφτασε στην Ινδία τη δεκαετία του 2000. Ο μαραθώνιος της Βομβάης κατέγραψε 11.805 γυναίκες από τους 55.800 συμμετέχοντες το 2020. Στον ημιμαραθώνιο στο Δελχί φέτος τον Οκτώβριο συμμετείχαν περισσότερες από 8.000 γυναίκες σε σύνολο 35.000 και πλέον δρομέων.

Σημαίνει άραγε αυτό ότι τα πράγματα βελτιώνονται; Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν ότι αποκτούμε μια κάποια άνεση με το σώμα μας στη δημόσια σφαίρα. Από την άλλη, η Ινδία κατέλαβε την 122η θέση μεταξύ 191 χωρών στον πιο πρόσφατο δείκτη του ΟΗΕ για την ανισότητα των φύλων.

Πόσα, λοιπόν, έχουν αλλάξει ουσιαστικά για τις γυναίκες; Βρίσκω τον εαυτό μου να επιστρέφει σε μια σεκάνς της ιρανικής ταινίας «Τη μέρα που έγινα γυναίκα»: μια ομάδα νεαρών ποδηλατισσών κάνουν πετάλι μανιωδώς, με τα μαύρα τσαντόρ τους να ανεμίζουν στον άνεμο, σαν σμήνος από μαύρα πουλιά. Η κάμερα ανεβαίνει ψηλά και, σε ένα αξέχαστο πλάνο, βλέπουμε ότι κάθε γυναίκα φοράει ένα διαφορετικό ζευγάρι αθλητικά παπούτσια: εκατό διαφορετικά χρώματα χαμογελούν κάτω από τις ολόμαυρες στολές τους. Οταν βλέπω φωτογραφίες γυναικών που τρέχουν σε μαραθώνιους στην Ινδία, βλέπω μια λάμψη της ίδιας πυρακτωμένης δυνατότητας.

Η Σοχίνι Τσατοπαντίγια είναι βραβευμένη δημοσιογράφος και κριτικός κινηματογράφου και συγγραφέας του βιβλίου «Τη μέρα που έγινα δρομέας» (The Day I Became a Runner, εκδ. HarperCollins India)