«Η ποίηση, κυνηγημένη και απαρνημένη»

Θα ξεκινούσε με μια φράση που ήταν ταυτόχρονα και υπενθύμιση για την ποιητική λειτουργία της γλώσσας: «Τούτη την ώρα αισθάνομαι πως είμαι ο ίδιος μια αντίφαση». Ενας αναγνωρισμένος νομπελίστας από μια χώρα μικρή: «Ενα πέτρινο ακρωτήρι στη Μεσόγειο, που δεν έχει άλλο αγαθό παρά τον αγώνα του λαού του, τη θάλασσα, και το φως του ήλιου». Ενας ποιητής που υπερασπιζόταν τη γλωσσική συνέχεια της ελληνικής και ταυτόχρονα υποσχόταν τη ρήξη με τα προηγούμενα φτιασιδώματα.

Για τον Γιώργο Σεφέρη η σύντομη ομιλία που έδωσε ακριβώς σαν αύριο, 10 Δεκεμβρίου του 1963, προς τη Σουηδική Ακαδημία παραλαμβάνοντας το βραβείο Νομπέλ Λογοτεχνίας ήταν μία ακόμη αφορμή για να εκφράσει – σε λόγο συμπυκνωμένο και κρυπτικό, ως συνήθως – την αντίληψή του για τη γλωσσική παράδοση και το περίφημο «ήθος» που αυτή παράγει. «Είναι μικρός ο τόπος μας, αλλά η παράδοσή του είναι τεράστια και το πράγμα που τη χαρακτηρίζει είναι ότι μας παραδόθηκε χωρίς διακοπή. Η ελληνική γλώσσα δεν έπαψε ποτέ της να μιλιέται. Δέχτηκε τις αλλοιώσεις που δέχεται καθετί ζωντανό, αλλά δεν παρουσιάζει κανένα χάσμα» (την επόμενη ημέρα, σε εκτενέστερη διάλεξή του, θα τονίσει: «παράδοση δεν σημαίνει συνήθεια… αντίθετα, μας ενδιαφέρει για την ικανότητα που έχει να μπορεί να σπάει τη συνήθεια: έτσι αποδείχνει τη ζωντάνια της»).

Πίσω από τη διατύπωση αυτή κρυβόταν η τεχνοτροπία ενός Σμυρνιού, ο οποίος θα ανακάλυπτε το γλωσσικό υπόδειγμα του «Ερωτόκριτου», τη μακρυγιάννεια εκφορά της λαϊκότητας, τη σημαίνουσα λιτότητα του Καβάφη, τα αρχαιότροπα και εκκλησιαστικά δάνεια, το μεγάλο μάθημα των ευρωπαίων μοντερνιστών. Από το δικό τους απόθεμα, περασμένο στο προσωπικό γλωσσικό αισθητήριο, θα συναρμολογούσε τελικά το ποιητικό κράμα:

Πίσω από τα μεγάλα μάτια τα καμπύλα χείλια τους βοστρύχους
ανάγλυφα στο μαλαματένιο σκέπασμα της ύπαρξής μας
ένα σημείο σκοτεινό που ταξιδεύει σαν το ψάρι
μέσα στην αυγινή γαλήνη του πελάγου και το βλέπεις:
ένα κενό παντού μαζί μας.
Και το πουλί που πέταξε τον άλλο χειμώνα
με σπασμένη φτερούγα
σκήνωμα ζωής,
κι η νέα γυναίκα που έφυγε να παίξει
με τα σκυλόδοντα του καλοκαιριού
κι η ψυχή που γύρεψε τσιρίζοντας τον κάτω κόσμο
κι ο τόπος σαν το μεγάλο πλατανόφυλλο που παρασέρνει ο χείμαρρος του ήλιου
με τ’ αρχαία μνημεία και τη σύγχρονη θλίψη

(«Ο βασιλιάς της Ασίνης»)

Ο Σεφέρης στρέφεται διαισθητικά στο ήθος του ελληνικού κόσμου – μια έννοια μακριά από τους εθναμύντορες, η οποία αποκτά εδώ ανθρωπιστική διάσταση. Εκείνο που χαρακτηρίζει τον ελληνικό κόσμο, από την αρχαιότητα ως τις μέρες του ποιητή, είναι η αγάπη για την ανθρωπιά με  κανόνα τη δικαιοσύνη. «Στην αρχαία τραγωδία, την οργανωμένη με τόση ακρίβεια, ο άνθρωπος που ξεπερνά το μέτρο πρέπει να τιμωρηθεί από τις Ερινύες… Οσο για μένα συγκινούμαι παρατηρώντας πως η συνείδηση της δικαιοσύνης είχε τόσο πολύ διαποτίσει την ελληνική ψυχή, ώστε να γίνει κανόνας και του φυσικού κόσμου».

«Κι οι ποιητές τι χρειάζονται σ’ ένα μικρόψυχο καιρό;», όπως έλεγε το πάντοτε επίκαιρο ερώτημα του Χαίλντερλιν, το οποίο ο Σεφέρης χρησιμοποίησε ως επιγραφή στο «Ημερολόγιο Καταστρώματος» (1940); Ο νομπελίστας στον λόγο του παρουσιάζει σε πρόπλασμα μία άποψη για την ποίηση ως ανεξίτηλη δύναμη, ως «ανάσα» και φωνή – καθόλου κατασκευασμένη, δηλαδή – που διαπερνά την υπαρξιακή αγωνία της ανθρωπότητας. «Πιστεύω πως τούτος ο σύγχρονος κόσμος όπου ζούμε, ο τυραννισμένος από το φόβο και την ανησυχία, τη χρειάζεται την ποίηση. Η ποίηση έχει τις ρίζες της στην ανθρώπινη ανάσα – και τι θα γινόμασταν, αν η πνοή μας λιγόστευε;». Η συμπεριφορά των ανθρώπων, συνεχίζει, «νιώθει πάντα την ανάγκη ν’ ακούει τούτη τη…  φωνή που ονομάζουμε ποίηση. Αυτή τη φωνή που κινδυνεύει να σβήσει κάθε στιγμή από στέρηση αγάπης και ολοένα ξαναγεννιέται. Κυνηγημένη, ξέρει πού να ‘βρει καταφύγιο· απαρνημένη, έχει το ένστικτο να πάει να ριζώσει στους πιο απροσδόκητους τόπους. Γι’ αυτή δεν υπάρχουν μεγάλα και μικρά μέρη του κόσμου».

Διόλου τυχαία ο Σεφέρης θα επιλέξει για καταληκτήρια εικόνα ένα σύμβολο από τη μυθολογία του ουμανισμού, με το οποίο ήταν αναμφίβολα εξοικειωμένοι οι απανταχού ακροατές του:  «Οταν, στο δρόμο της Θήβας, ο Oιδίπους συνάντησε τη Σφίγγα κι αυτή του έθεσε το αίνιγμά της, η απόκρισή του ήταν: ο άνθρωπος. Τούτη η απλή λέξη χάλασε το τέρας. Εχουμε πολλά τέρατα να καταστρέψουμε. Ας συλλογιστούμε την απόκριση του Oιδίποδα». Του γέροντα ικέτη, δηλαδή, ο οποίος στο έργο του Σεφέρη κοιτάζει κατάματα τη χαρμολύπη της ζωής:

Αγγελικό και μαύρο, φως,
γέλιο των κυμάτων στις δημοσιές του πόντου,
δακρυσμένο γέλιο
σε βλέπει ο γέροντας ικέτης
πηγαίνοντας να δρασκελίσει τις αόρατες πλάκες
καθρεφτισμένο στο αίμα του

(«Το φως», από την «Κίχλη»)

Μία ημέρα με τη βράβευσή του ο Σεφέρης δίνει διάλεξη στη Σουηδική Ακαδημία, όπου αναπτύσσει ορισμένες ιδέες της προηγούμενης ημέρας, ενώ αναφέρεται σε νεοέλληνες λογοτέχνες όπως ο Σολωμός και ο Κάλβος, ο Παλαμάς και ο Καβάφης, ο Σικελιανός και ο Παπαδιαμάντης («Δοκιμές Γ’»).

ΣΟΛΩΜΟΣ. «Μπορούσε να είχε σταδιοδρομήσει στην Ιταλία: έγραψε ιταλικά ποιήματα και οι ενθαρρύνσεις δεν του έλειψαν. Προτίμησε την στενή πύλη: αποφάσισε να δημιουργήσει το έργο του ελληνικά. (…) Πίστευε στην γλώσσα του λαού, κι εχθρευόταν κάθε μορφή λογιωτατισμού…Μπόρεσε να χαράξει, όσο οριστικά του επέτρεπε η εποχή του, τον δρόμο που θα ‘παιρνε η ελληνική έκφραση».

ΠΑΛΑΜΑΣ. «Τον βλέπω σαν μια δύναμη της φύσης, ενάντια στην οποία η κριτική γίνεται μίζερη και φτενή. Είναι σάμπως μια δύναμη, απωθημένη και σωρευμένη επί χίλια τόσα χρόνια λογιωτισμού, να είχε επιτελούς σπάσει τα φράγματά της. Οταν τα νερά λευτερώνονται για να κατακλύσουν ένα διψασμένο κάμπο, δεν μπορείς να έχεις την αξίωση να κατεβάζουν μονάχα λουλούδια. (…) Ενας κόσμος ολόκληρος από ανέκφραστα πράγματα συνωστίζονταν στην ψυχή του. Αυτόν τον κόσμο, τον δικό του, είναι που λευτέρωσε. (…)

ΚΑΒΑΦΗΣ. «Βρίσκεται στους αντίποδες του Παλαμά. Είναι μια σπάνια περίπτωση ποιητή, που κινητήρια δύναμή του δεν είναι το “ρήμα”. Η αφθονία του λόγου είναι ο κίνδυνός του. (…) Εκείνο που χαρακτηρίζει την τέχνη του είναι οι αρνήσεις του. Είναι, επίσης, το αίσθημά του της ιστορίας.

Η γλώσσα του είναι ένα κράμα από όσα του είχε κληροδοτήσει μια καλή οικογένεια της Κωνσταντινούπολης (η δική του οικογένεια) και από όσα άρπαζε το αφτί του στους δρόμους της Αλεξάνδρειας».