«Οι προκαταλήψεις πηγάζουν και τρέφονται από την άγνοια»

Στο επίθετό της κράτησε την κατάληξη που δηλώνει την καταγωγή της από μια αρμενική οικογένεια της Κωνσταντινούπολης, εξηγώντας ότι δεν ακολούθησε την τακτική του πατέρα της – του συγγραφέα Πέτρου Μάρκαρη –, ο οποίος συντόμευσε το όνομά του. Παρακολούθησε σεμινάρια γαλλικής γλώσσας, ιστορίας, λογοτεχνίας και ιστορίας της τέχνης στη Σορβόννη. Στη συνέχεια σπούδασε σκηνοθεσία στη Σχολή Σταυράκου στην Αθήνα και στη FAMU στην Πράγα. Από τότε εργάζεται ως βοηθός σκηνοθέτη στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση και ως διεύθυνση παραγωγής στο θέατρο. Η Ιωσηφίνα Μαρκαριάν συνεργάστηκε με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο στις τρεις ταινίες του «Μια αιωνιότητα και μια μέρα», «Το λιβάδι που δακρύζει» και «Η σκόνη του χρόνου». Από το 2004 συνεργάζεται με τη Φωτεινή Σισκοπούλου στη συγγραφή των σεναρίων αλλά και μετέπειτα στο γύρισμα των ταινιών «Rakuska» και «Istanbul Story».

Η συνέχεια της σχέσης της με την κινηματογραφική πραγματικότητα τη φέρνει στην Κωνσταντινούπολη να συνδιοργανώνει το πανόραμα «Μέρες Ελληνικού Κινηματογράφου» ως μέλος της ΕΜΕΙΣ ΑΜΚΕ, σε συνεργασία με τον εκδοτικό οίκο και εταιρεία παραγωγής Ιστός. Παραμονές της σημερινής έναρξης των προβολών, συναντηθήκαμε στην Αθήνα για να συζητήσουμε την ιδέα μιας ομάδας ανθρώπων του σινεμά και των βιβλίων για τον τρόπο που η τέχνη και ο πολιτισμός λειτουργούν συνεκτικά.

«Η ιδέα ξεκίνησε όταν γυρίζαμε την ταινία της Φωτεινής Σισκοπούλου “Istanbul Story”, τη μοναδική ελληνική ταινία που γυρίστηκε στην Κωνσταντινούπολη σε συμπαραγωγή με την Τουρκία. Μείναμε χρόνια εκεί, δεθήκαμε και αποκτήσαμε φίλους και συνειδητοποιήσαμε ότι περισσότερα μας ενώνουν παρά μας χωρίζουν. Η σκηνοθέτρια της ταινίας, στην οποία ήμουν βοηθός, σκέφτηκε ότι το ελληνικό σινεμά ενώ ταξιδεύει σε άπειρα φεστιβάλ από την Ασία έως την Αμερική δεν έχει παρουσία στην Τουρκία. Αυτό ήταν η αφετηρία της προσπάθειας να χρησιμοποιήσουμε την τέχνη του κινηματογράφου και να δείξουμε στους Τούρκους ποιοι είμαστε. Ακόμα περισσότερο επιδίωξή μας ήταν και είναι μέσα από αυτό το φεστιβάλ ταινιών να μάθουν για πτυχές της ιστορίας και της κοινωνίας που δεν τις γνωρίζουν.

Το πρόγραμμα διαμορφώθηκε χάρη στους μόνιμους συνεργάτες μας στην Κωνσταντινούπολη, την εκδοτική εταιρεία Ιστός. Καταφέραμε πέρυσι να διοργανώσουμε την πρώτη σειρά προβολών ξεκινώντας με αντιπροσωπευτικές ταινίες της ιστορίας του νέου ελληνικού κινηματογράφου που σηματοδοτείται από τα τέλη της δεκαετίας του ’50 με αρχές της δεκαετίας του ’60 για να φτάσουμε έως τις αρχές του 1980. Ηταν διστακτικό το ξεκίνημά μας προβάλλοντας 17 ταινίες σε έξι μέρες στο Μουσείο του Πέραν. Ενα από τα εμβληματικά ανεξάρτητα μουσεία τέχνης, το οποίο μας υποστήριξε διαθέτοντας την εξαιρετική αίθουσα προβολών του».

Οι δισταγμοί της αρχής φέτος υποχωρούν, χάρη σε κάποια ένδειξη ενθουσιασμού της τοπικής κοινότητας;

Οταν ξεκινήσαμε, υπήρχαν τα περιοριστικά μέτρα του κορωνοϊού, αλλά επειδή ήταν μεγάλη η προσέλευση του κόσμου προστέθηκαν και άλλες καρέκλες στην αίθουσα. Οι προβολές γίνονταν όχι πάντα σε βολικό ωράριο, αλλά συγκέντρωναν κατά μέσο όρο 60 με 80 άτομα. Και μιλάμε για ταινίες όπως της Φρίντα Λιάπα στη μία το μεσημέρι και ημέρα Τετάρτη. Δηλαδή με σχεδόν γεμάτη την αίθουσα. Θυμάμαι έναν νεαρό που μας πλησίασε και μας προέτρεψε στα αγγλικά να συνεχίσουμε αυτή την πρωτοβουλία.

Φέτος θα δείξουμε 24 ταινίες μικρού και μεγάλου μήκους που χρονολογούνται από τη δεκαετία του ’60 έως τις παραγωγές στα μέσα του ’90. Με την επιλογή ντοκιμαντέρ και ταινιών αφηγηματικής μυθοπλασίας, εξετάζουμε τις θεματικές που αναδεικνύουν την ιστορική μνήμη, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη μετανάστευση και τη διασπορά του ελληνικού στοιχείου. Ταινίες που θα επιτρέψουν στο κοινό να επισκεφθεί και να εξερευνήσει πτυχές της ελληνικής ιστορίας και να κατανοήσει τη σημερινή ελληνική κοινωνία που μέχρι σήμερα αγνοεί. Σκοπεύουμε σταδιακά να φτάσουμε στον σύγχρονο ελληνικό κινηματογράφο για να γνωρίσει το τουρκικό κοινό τόσο τις ταινίες του Greek weird wave όσο και την εξέλιξη της κοινωνίας.

Το κοινό ήταν Ελληνες της Κωνσταντινούπολης ή Τούρκοι;

Χωρίς να προσβάλω τη ρωμαίικη κοινότητα, θα έλεγα ότι στην πλειονότητα ήταν Τούρκοι. Για τους Ρωμιούς είναι λογικό αφού οι πιο πολλοί είναι ηλικιωμένοι, οπότε δεν ήταν εύκολο να μετακινηθούν σε συνθήκες Covid. Αλλωστε αρκετοί τις έχουν ήδη δει αυτές τις ταινίες.

Τι βλέπουν οι τούρκοι θεατές στο ελληνικό σινεμά;

Πιστεύω ότι οι ταινίες αυτές λειτουργούν σαν καθρέφτης, γιατί κάνουν σε αυτές προβολή της δικής τους πραγματικότητας. Μην ξεχνάμε ότι και εκείνοι έχουν περάσει πολλές περιπέτειες. Οχι τις ίδιες με εμάς, αλλά γνωρίζουν από δεινά. Και οι Τούρκοι έχουν περάσει από καθεστώς χούντας ή τη στιγμή που ζουν τον δικό τους εμφύλιο βλέπουν ταινίες με ιστορίες από τον δικό μας εμφύλιο. Θα έλεγα λοιπόν ότι αναγνωρίζουν ομοιότητες στους δύο λαούς.

Φέτος που θα προβάλουμε μεταξύ άλλων την ταινία «Φούρνοι, μια γυναικεία κοινωνία» των Αλίντα Δημητρίου και Νίκου Κανάκη, οι συνεργάτες μας που υποτιτλίζουν στα αγγλικά και τουρκικά την είδαν και αναγνώρισαν κοινούς τρόπους ζωής. Οι προκαταλήψεις πηγάζουν και τρέφονται από την άγνοια. Και η άγνοια μόνο με τη μάθηση και τη μόρφωση μπορεί να νικηθεί. Ωστόσο η τέχνη έχει τη δυνατότητα ψυχαγωγώντας να συνεισφέρει δημιουργικά στο επιτακτικό αίτημα για πιο ανοιχτόκαρδες, φιλόξενες και ασφαλείς κοινωνίες.

Στα πλαίσια αυτής της πρωτοβουλίας με επίκεντρο τον κινηματογράφο και τις παράλληλες εκδηλώσεις, οι «Μέρες Ελληνικού Κινηματογράφου» στην Κωνσταντινούπολη θα ενθαρρύνουν την ανταλλαγή ιδεών και δημιουργικών συζητήσεων, πιθανώς και τη δημιουργία νέων συνεργασιών, αποδεικνύοντας τη στενή σχέση του ελληνικού με τον τουρκικό λαό. Κάτι που δυστυχώς η πολιτική δεν έχει ακόμα καταφέρει να αναδείξει με πράξεις. Εκείνο που θα πρέπει να μας ενδιαφέρει είναι ο διάλογος, ο αντίλογος, οι διαφορετικές απόψεις, ακόμα και οι διαφωνίες, και όχι απλά η αποδοχή και η «επιβεβαίωση» των αντιλήψεών μας. Μέσα από την επαφή έχουμε τη δυνατότητα να κατανοήσουμε καλύτερα τα γεγονότα, αλλά και την εξέλιξη των δύο κοινωνιών, αγγίζοντας πιο ουσιαστικά την πραγματικότητα της κάθε χώρας. Αυτή θα πρέπει να θέλουμε να προσεγγίσουμε, και να μας προσεγγίσει. Η τέχνη του κινηματογράφου μάς δίνει γενναιόδωρα τη δυνατότητα αυτή για ό,τι μας αφορά, τη γνώση που εξελίσσεται και δεν εφησυχάζει.

Ελληνικό σινεμά και διεθνές κοινό μπορεί να έχουν γόνιμη σχέση;

Η προώθηση των νέων ταινιών σίγουρα αποτελεί εξαγώγιμο προϊόν που θα βοηθούσε σημαντικά τη χώρα. Οχι μόνο ως τέχνη. Μπορεί να τη βοηθήσει και στον τουρισμό της. Γιατί δεν μπορούμε να λέμε ότι βασιζόμαστε στον τουρισμό και την κατεξοχήν τέχνη που μπορεί να προβάλει τη χώρα την έχουμε για πέταμα. Η διοργάνωση κινηματογραφικών φεστιβάλ, για παράδειγμα, σε μέρη με αθρόα τουριστική προσέλευση σίγουρα θα βοηθούσε. Στα άμεσα σχέδιά μας άλλωστε είναι να οργανώσουμε στην Ελλάδα το αντίστοιχο κινηματογραφικό πανόραμα με ταινίες από την Τουρκία. Για την ώρα είναι δύσκολο γιατί τα οικονομικά εμπόδια για τους γείτονες είναι πολλά.

Τι σου έμαθε η Κωνσταντινούπολη στα χρόνια που έζησες εκεί για την παραγωγή του «Istanbul Story» έως σήμερα;

Κράτησα πολλούς και καλούς φίλους. Πηγαινοέρχομαι από το 2008, έζησα μόνιμα από το 2010 έως το 2016. Η ταινία ήταν και για εμένα ένα ταξίδι επιστροφής στις ρίζες. Αισθάνομαι εξίσου σπίτι μου στην Αθήνα και εξίσου σπίτι μου στην Πόλη. Κι ας μην έχω δικό μου. Με φιλοξενούν οι καλοί φίλοι μου. Για εμένα είναι δύο πατρίδες.

Τι σε κάνει να νιώθεις άνετα εκεί;

Σε μια πόλη σε κάνουν να νιώθεις άνετα οι άνθρωποι. Επομένως οι φίλοι που απέκτησα εκεί είναι οι πιο αγαπημένοι μου. Λόγω του γεγονότος ότι μεγάλωσα ως παιδί, αντί για παραμύθια, με ιστορίες από την Πόλη και τη Χάλκη, όταν πήγα για πρώτη φορά στην Πόλη γύρω στα 30 μου με τη Φωτεινή για την προετοιμασία της ταινίας, όλες αυτές οι ιστορίες απέκτησαν εικόνα. Ο πατέρας μου λέει ότι η Πόλη που αγαπάει εκείνος και η Πόλη που αγάπησα εγώ είναι δύο διαφορετικές πόλεις. Και είναι αλήθεια. Το σήμερα δεν έχει σχέση με την Πόλη του ’60 που έζησε ο πατέρας μου μέχρι να φύγει. Τα μεγέθη είναι άλλα, η κλίμακα της πόλης έχει διογκωθεί. Ομως η ενέργειά της είναι εκεί. Και δεν νομίζω ότι θα χαθεί. Πολλοί λένε ότι οφείλεται στον Βόσπορο. Νομίζω ότι έχει να κάνει με τους ανθρώπους, την ιστορία και τους πολιτισμούς που έχουν περάσει από πάνω της.