Οι πέντε «φυλές» του Ισραήλ και η ειρήνη

Θα σταματήσει ποτέ ο κύκλος της φρίκης στη Μέση Ανατολή; Η θεωρία της επίλυσης των συγκρούσεων τονίζει ότι αυτό είναι πιθανότερο όταν υπάρχουν κοινωνικά συμπαγείς δρώντες που κυβερνώνται από ισχυρές ηγεσίες. Οι περισσότερες αναλύσεις τονίζουν πόσο διαιρεμένες είναι οι παλαιστινιακές ηγεσίες στη Γάζα, τη Δυτική Οχθη και τον Λίβανο (Φατάχ, Χαμάς, Χεζμπολάχ). Μάλιστα, ακόμη και στο εσωτερικό της Χαμάς υπάρχουν έντονες αντιθέσεις ανάμεσα στους «σκληρούς» και τους «μετριοπαθείς» (π.χ. ηγέτες της Χαμάς στο Κατάρ δεν είχαν ενημερωθεί για την επικείμενη επίθεση των συντρόφων τους).

Οι αντίστοιχες αναλύσεις για το Ισραήλ εστιάζουν στο πόσο ακροδεξιά είναι η τρέχουσα κυβέρνηση, πόσο αντιπαθής είναι ο Μπενιαμίν Νιετανιάχου και πόσο διαιρεμένη είναι η χώρα ανάμεσα σε αριστερούς και δεξιούς. Στην πραγματικότητα κανένα κράτος της Μέσης Ανατολής δεν είναι κοινωνικά τόσο διαιρεμένο όσο το Ισραήλ – και από ορισμένες πλευρές περισσότερο απ’ ό,τι είναι οι Παλαιστίνιοι.

Είκοσι δύο χρόνια πριν, ο πολωνο-ιταλός δημοσιογράφος Wlodek Goldkorn έγραψε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο στο «Limes», το ιταλικό περιοδικό της γεωπολιτικής. Το άρθρο αποτελεί μια από τις πιο συστηματικές και διαυγέστερες περιγραφές της κατακερματισμένης ισραηλινής κοινωνίας και παραμένει εξαιρετικά επίκαιρο καθώς τα ποσοστά στα οποία αναφέρεται δεν έχουν αλλάξει πολύ. Στην πραγματικότητα, έγραψε ο Goldkorn, το Ισραήλ δεν είναι μια χώρα αλλά «τέσσερις διαφορετικές χώρες που κατοικούνται από πέντε διαφορετικές φυλές (tribes)». Η πρώτη «φυλή» συναντάται στις κοσμικές πόλεις της μεσογειακής ακτής (από το Γιάφο-Τελ Αβίβ έως τη Χάιφα). Η καθημερινότητα σε αυτή τη μεσογειακή ακτή θυμίζει Καλιφόρνια ή κάποια από τις κοσμοπολίτικες πόλεις της Νότιας Ευρώπης (π.χ. Βαρκελώνη). Η δεύτερη «φυλή» κατοικεί στις βαθιά θρησκευόμενες γειτονιές της Ιερουσαλήμ και σε διάσπαρτες κοινότητες σε άλλα μέρη της χώρας όπου μένουν οι ορθόδοξοι Εβραίοι. Η τρίτη «φυλή» αποτελείται από τους μαχητικούς αλλά όχι πολύ θρησκευόμενους εποίκους των παραμεθόριων περιοχών. Η τέταρτη «φυλή» είναι η αραβική μειονότητα που ξεπερνά (αν συνυπολογιστεί η Ανατολική Ιερουσαλήμ και τα Υψώματα του Γκολάν) το 20% του πληθυσμού. Οι Αραβες του Ισραήλ – στη συντριπτική τους πλειοψηφία μουσουλμάνοι – είναι δίγλωσσοι (τα εβραϊκά είναι η δεύτερη γλώσσα) και μια σημαντική μειοψηφία από αυτούς θεωρούν τους εαυτούς τους εθνοτικά Παλαιστίνιους (με ισραηλινή υπηκοότητα). Οι ρώσοι μετανάστες που εξακολουθούν να είναι προσκολλημένοι στην αρχική τους γλώσσα και τις παραδόσεις τους αποτελούν την πέμπτη «φυλή», η οποία αντιπροσωπεύει σχεδόν το 15% των πολιτών του Ισραήλ. Ωστόσο, η πέμπτη αυτή ομάδα δεν μπορεί να διαχωριστεί γεωγραφικά – γι’ αυτό το Ισραήλ είναι τέσσερις χώρες.

Καθεμία από αυτές τις «φυλές» έχει διαφορετικές αντιλήψεις για την ταυτότητά της, για τη φύση του κράτους του Ισραήλ και για το μέλλον του παλαιστινιακού ζητήματος. Για παράδειγμα, παράλληλα με τους ηγέτες της Χαμάς που ζητούν την «εξόντωση» του Ισραήλ, αρκετοί ριζοσπάστες ισραηλινοί έποικοι υποστηρίζουν την πλήρη «εκδίωξη» της αραβικής μειονότητας της χώρας.

H πιο ενδιαφέρουσα όμως περίπτωση είναι οι ρώσοι μετανάστες. Οι πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι που μετανάστευσαν στο Ισραήλ από την πρώην Σοβιετική Ενωση στη δεκαετία του 1990 έχουν αλλάξει το Ισραήλ στον πυρήνα του –  κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά και πολιτιστικά. Μέσα σε λίγα χρόνια σχημάτισαν αυτό που έγινε ένα μεγάλο κοσμικό εθνικιστικό πολιτικό στρατόπεδο. Αν και ο ηγέτης του Avigdor Lieberman (πρώην υπουργός Εξωτερικών και Αμυνας) από σύμμαχος του Νετανιάχου έγινε αντίπαλός του (για να συμφωνήσει πριν από λίγες μέρες να ενταχθεί στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας), μια πρόσφατη μελέτη του Brookings Institution θεωρεί ότι η ρωσική κοινότητα αποτελεί τη μέλλουσα πολιτική ελίτ του Ισραήλ – κάτι που εκτιμάται ότι θα ενισχύσει ακόμη περισσότερο τις εθνικιστικές δυνάμεις.

Η θεωρία της επίλυσης συγκρούσεων τονίζει τη σημασία των αμοιβαίων υποχωρήσεων – ιδιαίτερα από την ισχυρότερη πλευρά. Από τη μια πλευρά, ο κοινωνικός και πολιτικός κατακερματισμός του Ισραήλ δεν επιτρέπει πολλή αισιοδοξία. Ισως όμως από την άλλη πλευρά οι εθνικιστές να έχουν περισσότερες δυνατότητες να διαπραγματευθούν λύσεις και να κάνουν υποχωρήσεις χωρίς να κινδυνεύσουν να χαρακτηριστούν «προδότες» (βλ. τον εθνικιστή πρωθυπουργό Μεναχέμ Μπέγκιν στο Καμπ Ντέιβιντ). Ο χρόνος θα δείξει.

Ο Αστέρης Χουλιάρας είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης & Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.