Κυνισμός

Δεν ξέρω πόσα χρόνια είχα να κατεβάσω το βιβλίο από το ράφι· μάλλον από τα φοιτητικά. Φυλλομέτρησα τις σελίδες με τις υπογραμμίσεις και θυμήθηκα τον νεανικό μου εαυτό να διαβάζει, να αγανακτεί αλλά και να μαγνητίζεται, όπως κάθε φορά που ερχόμαστε αντιμέτωποι με κάτι που μας στέκεται στον λαιμό αλλά και το μαντεύουμε αληθινό: τη «verita effetuale», όπως την αποκαλεί ο Μακιαβέλι στον Ηγεμόνα του (1513), τη συγκεκριμένη δηλαδή πραγματικότητα των πραγμάτων. Που για να μας είναι χρήσιμη πρέπει να την κοιτάμε όπως είναι, και όχι όπως θα θέλαμε να είναι.

«Ο Ηγεμόνας», γράφει ο Raymond Aron στην εισαγωγή της τσαλακωμένης μου έκδοσης, «έχει διατηρήσει όχι τη φρεσκάδα του (κοινότοπος έπαινος), αλλά τη γοητεία του». Και αυτό που γοητεύει είναι η ψυχρή λάμψη του κυνισμού που απορρέει απ’ αυτή την ανάγκη για verita effetuale. «Οπως όλοι οι γεννημένοι με προνόμια, ο Μακιαβέλι προτιμά την ελευθερία και μισεί τον δεσποτισμό. Αλλά κατέχει και την ιστορική και την εμπειρική γνώση» λέει ο Aron. Και έτσι ο φλωρεντινός διπλωμάτης άφησε νουθεσίες όπως π.χ. ότι «οι άνθρωποι ξεχνούν πιο γρήγορα τον θάνατο του πατέρα τους από την απώλεια της περιουσίας τους» και ότι το θέαμα μιας αγριότητας κρατά τον λαό «συγχρόνως ικανοποιημένο και ηλίθιο».

Ναι, ο πολιτικός κυνισμός. Ο Μπαράκ Ομπάμα τον αποκάλεσε «η μεγαλύτερη απειλή για τη δημοκρατία μας». Είναι το σκληρό νόμισμα με το οποίο γίνονται όλες οι συναλλαγές εξουσίας. Σε κάθε υπόσχεση και δέσμευση ενυπάρχει ο παροιμιώδης «κόκκος αλατιού» (grain of salt των Αγγλοσαξόνων), η δόση υπερβολής – απάτης – χειραγώγησης, που συνήθως είναι πολύ ογκωδέστερη από κόκκο. Αλλά ο πολιτικός κυνισμός δεν είναι μόνον αυτό: είναι και ότι εκείνοι που τον εξασκούν γνωρίζουν πως κι εμείς, οι αποδέκτες, το γνωρίζουμε ότι τον εξασκούν. Πως δηλαδή διαχειρίζονται με κυνική δεξιοτεχνία μια συναλλαγή κατά την οποία εμείς οι εθισμένοι, εκπαιδευμένοι σε υποσχέσεις-δεσμεύσεις αποδεχόμαστε την απάτη-χειραγώγησή τους ως συστατικό μέρος του παιχνιδιού.

Πράγματι, η τραμπάλα αυτή δεν θα μπορούσε να παίζεται αν δεν συμμετείχαν κι οι δυο πλευρές, όμως η ισορροπία δεν είναι δεδομένη. Υπάρχουν φορές που η μια πλευρά κλυδωνίζεται και πέφτει βάναυσα τραυματισμένη, και συνήθως δεν είναι η πλευρά των πολιτικών. Και τα τραύματα δεν είναι επιπόλαια. Ο πολιτικός κυνισμός μπορεί να είναι παλαιός σαν τα αρχαιότερα επαγγέλματα αλλά οι επιπτώσεις του παραμένουν ολόφρεσκες, όπως οι μακιαβελικές προειδοποιήσεις. Οδηγεί στην ολοένα αυξανόμενη έλλειψη εμπιστοσύνης απέναντι στις κοινωνικές και ηθικές αξίες των θεσμών και συστημάτων εξουσίας, διαβρώνει το πώς αντιλαμβανόμαστε τη νομιμότητα (γιατί να την τηρούμε εμείς όταν δεν την τηρούν οι άλλοι;) και μειώνει όλο και περισσότερο οποιαδήποτε διάθεση για συμμετοχή στα κοινά (αχ αυτοί οι «απολίτικοι» νέοι…).

Τις εβδομάδες που πέρασαν παρακολουθήσαμε μιαν αποθέωση κυνισμού. Μια πολιτική μεθόδευση βασισμένη στη διεισδυτική, μελετημένη και κυρίως ρεαλιστική verita effetuale για το πώς στήνεται και λειτουργεί μια σύγχρονη επιχείρηση «ηγετικής γοητείας». Δεν χρειάστηκε βέβαια να εφευρεθεί η πυρίτιδα: ξέρουμε ότι το καινούργιο, το χαμογελαστό, το όμορφο, γοητεύουν· και θα παραδεχόμασταν, αν δεν ενοχλούσε τόσο πολύ τις ιδεολογίες μας, ότι μια εικόνα που παραπέμπει στο παρηγορητικό πολύχρωμο instagram (στο οποίο, μην ξεχνάμε, μπορούμε να συμμετέχουμε όλοι) ακτινοβολεί απείρως περισσότερο από οποιαδήποτε εμπεριστατωμένη, βασανισμένη στρατηγική – γιατί μας είναι όσο πρέπει οικεία, όσο πρέπει δελεαστική, αισιόδοξη και (επιτέλους!) ξεκούραστη. Το στήσιμο μιας τέτοιας εικόνας είναι παιχνιδάκι για οποιαδήποτε σοβαρή διαφημιστική εταιρεία. Δεν είναι παιχνιδάκι όμως ο κυνισμός με τον οποίο στερεώθηκαν όλα αυτά στη μια μεριά της πολιτικής τραμπάλας γνωρίζοντας ότι έτσι η άλλη της πλευρά, ένα μέρος δηλαδή της κοινωνίας μας, θα δεχόταν να παίξει με λαχτάρα. Και πόση λαχτάρα!

Ο Μουσολίνι χαρακτήρισε τον Ηγεμόνα ως «υπέρτατο οδηγό για έναν πολιτικό» και ο Ναπολέων, ο Στάλιν, ο Χίτλερ τον είχαν στον προσκεφάλι τους. Πράγματι, παρέχει σε κάθε είδους οπορτουνιστές οδηγίες για το τι να κάνουν. Αλλά λέει και σε εμάς τους υπόλοιπους, τι να προσέχουμε.