«Υπήρχε ευρεία χρήση του όπιου στην αρχαιότητα»

Ανακαλύπτει ευρήματα μέσα στα ευρήματα. Αναζητά τα αθέατα συχνά διά γυμνού οφθαλμού ίχνη που μαρτυρούν τα μυστικά της διατροφής, της ιατρικής αλλά και των μυστηριακών τελετουργιών στον αρχαίο ελληνικό – και όχι μόνο – κόσμο. Επικεφαλής του προγράμματος Αρχαίας Φαρμακολογίας του Γέιλ, ο Αντριου Κοχ δραστηριοποιείται από την ανάλυση των καταλοίπων σε αγγεία ως την εθνοαρχαιολογία και την αρχαιολογία τοπίου, και εδώ και δύο δεκαετίες ηγείται του προγράμματος ARCHEM (αρχαιοχημικών ερευνών στην Ανατολική Μεσόγειο). Στα «Πρόσωπα» μιλάει με αφορμή τη διάλεξη – συζήτηση που θα έχει με τον αρχαιολόγο και ερευνητή της Σαμοθράκης Δημήτρη Μάτσα υπό τον τίτλο «Φάρμακον» στο πλαίσιο του διεθνούς συμποσίου «Πώς να αλλάξουμε το μυαλό μας για να αλλάξουμε τον κόσμο» που θα πραγματοποιηθεί 27-29 του μήνα στο παλιό εργοστάσιο χρωμάτων Ιρις στο πλαίσιο της Ελευσίνας – Πολιτιστικής Πρωτεύουσας.

Σε ποιο επίπεδο βρίσκονταν οι γνώσεις των αρχαίων Ελλήνων για τη φαρμακολογία και ποιες πτυχές της γνώσης τους συνεχίζουν να επηρεάζουν τη σύγχρονη φαρμακολογία;

Αυτά τα ερωτήματα αποτελούν και τον λόγο για τον οποίο ξεκίνησα την έρευνά μου στα αρχαία οργανικά κατάλοιπα πριν από δύο δεκαετίες, η οποία σήμερα έχει ενσωματωθεί στο Πρόγραμμα Αρχαίας Φαρμακολογίας του Πανεπιστημίου Γέιλ. Παραδόξως, ανάλογα με την οπτική γωνία του καθενός, έχουν φτάσει ως τις μέρες μας πολλά και λίγα. Πολλές από τις πιο γενικές και φιλοσοφικές πτυχές της αρχαίας φαρμακολογίας ισχύουν και σήμερα, αλλά λόγω της τάσης μας να είμαστε «χρονολογικά σνομπ», όπου το νέο θεωρείται γενικά ανώτερο, υπάρχουν πολλά δεδομένα που έχουν χαθεί. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η επανανακάλυψη της μη γραμμικής καινοτομίας αποτέλεσε θεμελιώδη αρχή της έρευνάς μου.

Πώς μπορεί να περιγραφεί το «φάρμακον» στο πλαίσιο των αρχαίων ελληνικών πρακτικών; Ηταν μυστήριο, προσωρινή λύση ή θεραπεία;

Ενα από τα εκπληκτικά χαρακτηριστικά της ελληνικής γλώσσας, και των γλωσσών γενικότερα, είναι το πώς συνδέεται με ένα πολιτισμικό πλαίσιο. Ετσι, τα ελληνικά που διαβάζω στα σχόλια του Κώδικα της Ανικίας Ιουλιανής (σ.σ.: γνωστός ως Anicia Juliana Codex, ένα από τα αρχαιότερα και πιο πλούσια εικονογραφημένα χειρόγραφα που έχουν φτάσει ως τις μέρες μας) διαφέρουν όχι μόνο από εκείνα του Ομήρου σε αυτές τις λεπτές αποχρώσεις, αλλά ακόμη και από τα ελληνικά του 1ου αι. μ.Χ. του Διοσκουρίδη. Θα έλεγα λοιπόν όλα τα παραπάνω!

Υπήρξαν πτυχές της φαρμακολογίας στην αρχαία Ελλάδα που έχουν χαθεί ή παραγνωριστεί στις μέρες μας;

Υπάρχουν πολλά παραδείγματα από την αρχαία Ελλάδα, γι’ αυτό και στήριξα εκεί την επιτόπια έρευνά μου. Τα δεδομένα από ποικίλες πηγές είναι κρίσιμα για την έρευνά μου και η Ελλάδα έχει έναν απίστευτο πλούτο. Τα δεδομένα, ωστόσο, πρέπει να εντάσσονται σε ένα εννοιολογικό πλαίσιο και να ελέγχονται, γι’ αυτό και επιμένω σε μια σχετική γνώση των απαραίτητων εργαλείων για ακριβείς παρατηρήσεις. Η αδυναμία μας ως προς αυτόν τον τομέα είναι κατά την εκτίμησή μου ο λόγος για τον οποίο έχουν χαθεί τόσο πολλά στοιχεία και ορισμένα άλλα εξακολουθούμε να τα παραβλέπουμε. Για παράδειγμα, υπάρχουν επιπλέον συστατικά στα φίλτρα της Μήδειας που χρησιμοποιούσε το Κολχικό το φθινοπωρινό; Η βιοδραστικότητα της κύριας ένωσής του, της κολχικίνης, η οποία χρησιμοποιείται σήμερα για τη θεραπεία της ουρικής αρθρίτιδας, θα μπορούσε να υποδηλώνει κάτι τέτοιο.

Μεταξύ των ουσιών που χρησιμοποιήθηκαν στην αρχαία φαρμακολογία, ποια έχει αποδειχθεί η πιο ανθεκτική και έχει διατηρήσει σημαίνουσα θέση από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα;

Καλώς ή κακώς, το όπιο πρέπει να βρίσκεται σχεδόν στην κορυφή του καταλόγου. Καθώς μελετώ ένα αρχαίο αιγυπτιακό αλαβάστρινο αγγείο από τη Βαβυλωνιακή Συλλογή του Γέιλ που έχει βιοδείκτες για όπιο, η επιδημία των οπιοειδών έχει επηρεάσει πολλούς τομείς της κοινωνίας μας σήμερα. Με βάση την έρευνά μου, πιστεύω ότι υπήρχε ευρεία χρήση του στην αρχαιότητα. Η σύγκριση του παρελθόντος με το παρόν μάς επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα όχι μόνο τη φαρμακολογία, αλλά και τις κοινωνικοπολιτισμικές πρακτικές και τις επιπτώσεις τους.

Μπορείτε να μας μιλήσετε για κάποιο από τα πιο συναρπαστικά ευρήματά σας κατά τη διάρκεια της έρευνάς σας στην Ελλάδα μέχρι στιγμής;

Ναι, για την πρώτη μου έρευνα, ένα «εργαστήριο αρωματικών ελαίων» σε μια μινωική πόλη στην Κρήτη. Ο όρος είναι παλιός και επινοήθηκε από τους πρώτους αρχαιολόγους που επηρεάστηκαν από τα ερεθίσματα της εποχής τους για να ερμηνεύσουν τα δεδομένα που παρουσιάζονταν σε πηγές, όπως οι πινακίδες της Γραμμικής Β από την Πύλο. Ηταν τότε που συνειδητοποίησα για πρώτη φορά ως φοιτητής ότι αυτοί οι καθιερωμένοι όροι δεν είναι απαραβίαστοι. Αν μη τι άλλο, μας εμποδίζουν να κατανοήσουμε τι σήμαιναν αυτά τα ευρήματα. Σήμερα, θα προσέθετα μια φαρμακολογική χροιά σε αυτή την εγκατάσταση στην Κρήτη, τουλάχιστον έναν περισσότερο αρωματοθεραπευτικό χαρακτήρα, παρά απλώς καλλυντικό, όπως υποδηλώνει στην εποχή μας ο όρος «αρωματικό έλαιο».

Διεξάγετε αρχαιολογική και βοτανική έρευνα ταυτοχρόνως. Ποιες προκλήσεις συναντήσατε κατά τη διεξαγωγή αυτού του είδους έρευνας στην Κεντρική Ελλάδα τώρα και στη μινωική Κρήτη μερικά χρόνια νωρίτερα;

Πιστεύω ότι βρισκόμαστε σε μια συναρπαστικά κρίσιμη στιγμή στην έρευνα πεδίου. Το μότο που έχω χρησιμοποιήσει για να προσδιορίσω την παρουσία μας στην Ελλάδα είναι διεθνής, χωρίς αποκλεισμούς και διεπιστημονική. Η εργασία από το Μουσείο Peabody του Γέιλ, ένα ίδρυμα με μεγάλη ιστορία στην αρχαιολογία αλλά και με βαθιές ρίζες στην έρευνα, μας δίνει την ευελιξία να προωθήσουμε νέους τύπους συνεργασιών, όπως αυτή με το Μουσείο της Θήβας, την Εφορεία Βοιωτίας και το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.