Αντώνης Σαμαράκης, ένας μάγκας

Θυμάμαι τον Αντώνη Σαμαράκη επειδή είναι Αύγουστος, ο μήνας που γεννήθηκε το 1919 και πέθανε το 2003; Επειδή ξανάπιασα το «Λάθος» του και επιβεβαίωσα ότι αντέχει σθεναρά στον χρόνο; Πως παραμένει ένα μυθιστόρημα συναρπαστικό και βαθιά υπαρξιακό, μια ανατομία της ανθρώπινης κατάστασης πέρα από συγκυρίες; Η μεταφορά του στον κινηματογράφο το 1975, με πρωταγωνιστές τους σπουδαίους Μισέλ Πικολί και Ούγκο Τονιάτσι, βλέπεται ακόμα με έντονο ενδιαφέρον. Στο «Επάγγελμα Ρεπόρτερ» εξάλλου, που προβάλλεται πάλι στους θερινούς, βρίσκει κανείς κάτι από την ατμόσφαιρα του «Λάθους»…

Oχι. Θυμάμαι τον Αντώνη Σαμαράκη πάνω από όλα ως αληθινό μάγκα. Πώς ορίζω τη λέξη; Μάγκας είναι εκείνος που ό,τι λέει το εννοεί. Που δεν πετάει παρόλες, έπεα πτερόεντα, λόγια-φτερά, για να χαϊδεύει αφτιά ή για να γαργαλάει πατούσες. Ο οποίος πέφτει εν ανάγκη στη φωτιά για τις ιδέες του. Οταν μάλιστα δεν διαθέτει στόφα ήρωα ούτε έχει στρατευτεί σε κάποιο κόμμα, τότε είναι μάγκας εις διπλούν.

Δύο συμπεριφορές του Αντώνη Σαμαράκη μού έχουν κάνει βαθιά εντύπωση, με έχουν πείσει για το εντελώς ξεχωριστό της προσωπικότητάς του.

Η πρώτη χρονολογείται από τη δεκαετία του 1950, όταν είχε εκδώσει με δικά του έξοδα την παρθενική του συλλογή διηγημάτων, το «Ζητείται Ελπίς». Τι θα έκανε ένας πρωτάρης συγγραφέας; Θα μοίραζε το έργο του στα βιβλιοπωλεία και θα περνούσε κάθε τόσο για να μάθει εάν πουλήθηκε κανένα αντίτυπο. Συνεσταλμένος, σεβαστικός, προσευχόμενος να τον ανακαλύψει κανένας κριτικός και να του αφιερώσει πέντε γραμμές σε εφημερίδα ή σε λογοτεχνικό περιοδικό. Πώς έδρασε ο Αντώνης Σαμαράκης; Οπλίστηκε με ζηλευτή αυτοπεποίθηση, με άγιο θράσος. Ενιωθε, ήξερε ότι δεν απευθύνεται κυρίως στους διανοουμένους αλλά στους απλούς αναγνώστες – και σε ανθρώπους ακόμα που άλλο δεν είχαν διαβάσει στη ζωή τους από συναξαριστές και ονειροκρίτες.

Φορτωνόταν κάθε μέρα καμιά πενηνταριά αντίτυπα του «Ζητείται Ελπίς» και αλώνιζε τις γειτονιές. Χτυπούσε κουδούνια. «Ποιος είναι;» «Σαμαράκης! Συγγραφέας! Σας έφερα το βιβλίο μου!» Η Αθήνα ήταν τότε προφανώς πολύ πιο ασφαλής, ο κόσμος δεν δίσταζε να ανοίξει την πόρτα του. Σαν σίφουνας εισέβαλλε ο Αντώνης και με πλατύ χαμόγελο ξεδίπλωνε την προσωπικότητά του, γραπτή αποτύπωση της οποίας αποτελούσαν τα διηγήματά του. Πολλοί – απροσδόκητα πολλοί – γοητεύονταν. Αγόραζαν. Από το υστέρημά τους. Κι ο Σαμαράκης πλούτιζε όχι σε λεφτά μα σε εικόνες και σε ακούσματα – τον κάθιζαν στο τραπέζι, τον κερνούσαν καφέ, του διηγούνταν τις δικές τους ιστορίες… Που αργά ή γρήγορα θα τις αξιοποιούσε λογοτεχνικά.

Δεκαετίες έπειτα, είχε αποκτήσει διεθνές κύρος. Πολυμεταφρασμένος, πολυβραβευμένος, πρέσβης καλής θέλησης της Unicef. Παρέμενε εντούτοις πολίτης του δρόμου και της αγοράς. Τον πετύχαινες στο κέντρο, στην Πανεπιστημίου, στην πλατεία Ομονοίας, αεικίνητο, μονίμως βιαστικό. «Εχω δουλειές!» «Τι δουλειές;» «Αξιοποιώ τις γνωριμίες μου!» «Δηλαδή;» Συγκέντρωνε – πάει να πει – καημούς και αιτήματα απλών ανθρώπων, που τους συναντούσε στα καφενεία, στις λαϊκές αγορές. Και τα προωθούσε αυτοπροσώπως σε πολιτικούς, σε επιχειρηματίες, σε μεγαλογιατρούς, σε όλους εκείνους που κολακεύονταν να συναναστρέφονται σε δεξιώσεις και σε δείπνα έναν φημισμένο συγγραφέα. «Ο τάδε πρέπει να εγχειριστεί. Θα σ’ τον στείλω, θα μου τον προσέξεις… Ο δείνα είναι πολύτεκνος και άνεργος. Βρες του επειγόντως μεροκάματο!» «Τι τον έχεις, Αντώνη, τον τάδε και τον δείνα;» «Πολύ φίλοι μου!» Ζήτημα αν τους είχε συναντήσει δυο φορές…

Δεν χώριζε ο Σαμαράκης τους ανθρώπους σε «δικούς» και σε «ξένους». Τον κόσμο όλο τον αισθανόταν σπίτι του – πώς θα μπορούσε να αράξει, να γλεντήσει ή να δημιουργήσει, άμα στο διπλανό δωμάτιο κάποιος υπέφερε;

Η στάση ζωής του συνιστά παράδειγμα. Ιδίως για κάποιους σημερινούς, των γραμμάτων και των τεχνών, που άλλο δεν κάνουν από το να κουνάνε το δάκτυλο, να παριστάνουν τους συμπονετικούς πληκτρολογώντας στο Διαδίκτυο, να ναρκισσεύονται επιδεικνύοντας την ευαισθησία του καναπέ. Μάγκας ο Αντώνης και άγιος. Και ας μην πίστευε – νομίζω – σε κανέναν θεό.