Η δίκη της Μετα-Αλήθειας

Το μακρινό 2014, σε μια συζήτηση που είχα με τον σπουδαίο συγγραφέα, μεταφραστή και κριτικό Ντάνιελ Μέντελσον («The Books’ Journal», τ. 40), μου επανέλαβε αυτό που πίστευε πως ήταν το κυρίαρχο διακύβευμα της εποχής: το πρόβλημα με την πραγματικότητα. Και έκπληκτη τον άκουγα να μου εξηγεί ότι ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα αποτελεί τον μεγαλύτερο κίνδυνο για το μέλλον μας. Εκπληκτη, ναι: γιατί το μακρινό 2014 τόσα και τόσα δεν είχαν ακόμα συμβεί και κατόπιν αμφισβητηθεί από μεγάλη μερίδα των συνανθρώπων μας, εγκαινιάζοντας τον γενναίο καινούργιο κόσμο της Μετα-Αλήθειας. Ξεκινώντας από το ότι δεν είχε ακόμα χριστεί πρόεδρος των ΗΠΑ ο Ντόναλντ Τραμπ, κόβοντας την επίσημη κορδέλα του «Ετσι είναι γιατί έτσι σας το λέω εγώ».

Πάντα κάποιος έλεγε ψέματα – κάποιος μας έλεγε ψέματα. Αλλά μετά, με την επικράτηση της λαοκρατίας του Διαδικτύου, ήρθε αυτό που ο Μέντελσον αποκάλεσε «το κλίμα της “αυτο-παρουσίασης”: κάθονται όλοι με τα εσώρουχά τους και πληκτρολογούν, παρουσιάζοντας τις απόψεις τους στον κόσμο», κι εμείς λέγαμε πια ψέματα στον εαυτό μας. Ευφάνταστα ή «έξυπνα» ή βολικά: η γη είναι επίπεδη, η προσσελήνωση σκέτο ντεκόρ, τα εμβόλια διεθνής πλεκτάνη, η κλιματική κρίση θεωρία αλαφροΐσκιωτων. Η πραγματικότητα έγινε θέμα «άποψης» και οι απόψεις τα νέα δεδομένα (ακυρώνοντας την περίφημη ρήση του Moynihan πως «όλοι δικαιούνται να έχουν τη δική τους άποψη αλλά όχι τα δικά τους δεδομένα»). Και μετά ήρθε ο άνθρωπος με την πορτοκαλί απόχρωση που μας είπε ότι καλά κάνουμε, αφού κανένας δεν μπορεί να ξέρει την αλήθεια.

Μετα-Αλήθεια: το μη αληθινό που πάντα ψιθυριζόταν τώρα ηχεί εκκωφαντικά, γιατί τώρα μεθοδεύτηκε η αμφισβήτηση της ίδιας της ιδέας ότι μπορεί να υπάρχει μια αλήθεια. Ο Τραμπ το έκανε από την πρώτη μέρα της προεδρίας του, κηρύσσοντας πόλεμο στα ΜΜΕ και γνωρίζοντας πως έτσι δεν ρισκάρει τίποτα: ήδη το 2016 (όπως υπενθυμίζει ο Jonathan Freedland στην εφημερίδα «The Guardian», 4/4/23) δήλωνε πως αν στεκόταν στη μέση της Πέμπτης Λεωφόρου και πυροβολούσε κάποιον, δεν θα έχανε ούτε έναν από τους ψηφοφόρους του. Εδώ χαμογελάμε πικρά γιατί όχι μόνο δεν χάνει, αλλά κερδίζει: ιδού τώρα, έπειτα από τρεις ποινικές διώξεις εναντίον του (που δεν αφορούν μεν απευθείας φόνο αλλά την πρόθεση δολοφονίας της δημοκρατίας), η δημοφιλία του είναι μεγαλύτερη από ποτέ. Και γι’ αυτό δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι η επικείμενη δίκη του θα είναι η πρώτη μεγάλη δίκη της Μετα-Αλήθειας. Γιατί μέσα στις 45 σελίδες του κατηγορητηρίου αναφέρεται ότι συνωμότησε για την ανατροπή της δημοκρατικής εκλογικής διαδικασίας διασπείροντας εν γνώσει του ψέματα περί εκλογικής νοθείας. Ο άνθρωπος που, όχι τυχαία, ίδρυσε τον δικό του ιστότοπο κοινωνικής δικτύωσης με τον τίτλο «Αλήθεια» («Truth Social») έχτισε, για άλλη μία φορά, μιαν εναλλακτική πραγματικότητα με δυνητικά καταστροφικά αποτελέσματα για τη χώρα του.

Δεν δικάζεται λοιπόν τώρα μόνο ένας πρώην πρόεδρος, αλλά μια ιδέα: πως δεν υπάρχει αλήθεια. Πως δεν υπάρχουν δεδομένα – όπως λ.χ. ότι ο πλανήτης εκλύει κραυγές απόγνωσης, ότι η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία δεν είναι «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» ούτε εμφύλιος, ότι αμέτρητοι από εμάς σωθήκαμε από θανάσιμη αρρώστια επειδή εμβολιαστήκαμε. «Ολη η έννοια της κοινωνίας και του δημόσιου χώρου έχει μετατοπιστεί. Ο καθένας έχει τη δική του πραγματικότητα, και τι είναι μια κοινωνία στην οποία όλοι κάθονται μέσα στη φούσκα τους και λένε τα δικά τους;», με ρώτησε τότε ο Μέντελσον. Είναι, όπως πια μάθαμε, η κοινωνία του Τραμπ και του Πούτιν. Είναι η κοινωνία που παρακολούθησε αποσβολωμένη την εισβολή στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου του 2021 και την εισβολή στην Ουκρανία έναν χρόνο αργότερα. Και είναι και η κοινωνία που περιμένει με κομμένη την ανάσα να δει αν κάποιοι, κάπου, αναγνωρίζουν ότι αυτό το πράγμα που λέγεται αλήθεια υπάρχει και προστατεύεται, και όσοι την αμφισβητούν πρέπει να τιμωρούνται.

Αν υπάρχει ένα δικαστήριο όπου θα υπερισχύσει πάντων η πραγματικότητα. Χωρίς εισαγωγικά.