Τώρα, μονάχα ίσως και ενδεχομένως

Οποία ασέβεια! Ακούστε πώς περιγράφονται σε πρόσφατο άρθρο οι Ακυβέρνητες πολιτείες, το μεγάλο μυθιστόρημα του Στρατή Τσίρκα: «Η ιστορία ενός ψυχολογικά εύθραυστου και κακομαθημένου ανθυπολοχαγού του ελληνικού στρατού στη Μέση Ανατολή, ο οποίος λιποτακτεί για να οργανώσει κομμουνιστική εξέγερση στις ένοπλες δυνάμεις και κυλιέται σε διάφορα κρεβάτια στα Ιεροσόλυμα, στο Κάιρο και στην Αλεξάνδρεια, με κάθε είδους μοιχαλίδες». Ως τώρα ξέραμε ότι το έργο δείχνει την πάλη ενός τίμιου αριστερού αγωνιστή ενάντια στις μηχανορραφίες και τα συμφέροντα μιας διεφθαρμένης ελληνικής και ξένης ελίτ που δρούσε εις βάρος της δημοκρατίας και του ελληνικού λαού.

Τα βλάσφημα λόγια τα έχει γράψει ο Περικλής Φ. Κωνσταντινίδης, ιδρυτής επενδυτικής εταιρείας στο επάγγελμα, στο The Books’ Journal του καλοκαιριού. Κίνητρό του είναι, μάλιστα, να συγκρίνει τη διαστρέβλωση της ιστορίας που επιχείρησε, κατά τη γνώμη του, ο Τσίρκας, με τη διαστρέβλωση που προσφάτως επιχείρησε το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης, παρουσιάζοντας ως «καθεστώς Κούλη» μια χώρα που μπήκε επιτέλους στην κανονικότητα. Ο συγγραφέας, παλιός λάτρης του Τσίρκα, προβαίνει σε μια οργισμένη – κάποτε εύστοχη, άλλοτε άδικη – αναψηλάφηση.
Αναθεωρούμε. Ναι, αναθεωρούμε τα ινδάλματα της νεότητάς μας. Το σοκ που υποστήκαμε, πολλοί από μας, από την ανάληψη της εξουσίας από την Αριστερά (ή τουλάχιστον από ό,τι αυτοονομαζόταν Αριστερά) υπήρξε πολύ βαθύ. Αρχίσαμε να ψαχνόμαστε. Μα αυτοί ήμασταν, αλήθεια; Εμείς οι αντιδογματικοί, οι πλουραλιστές, οι «ο σοσιαλισμός ή θα είναι δημοκρατικός ή δεν θα υπάρξει», δηλαδή η Ανανεωτική Αριστερά της Μεταπολίτευσης, εμείς βγάλαμε από τα σπλάχνα μας πολιτικούς που θέλησαν να αλώσουν τους θεσμούς, να τρομοκρατήσουν τους αντιπάλους, που έκαναν το άσπρο μαύρο; Μήπως κάτι πολύ στραβό υπάρχει εγγενώς στην Αριστερά; Το τεράστιο ερωτηματικό μπήκε μέσα μας και άρχισε να χαρχαλεύει τα σωθικά μας.

Ο Τσίρκας ήταν ένας νάρκισσος ολκής. Πάμπολλες οι σελίδες του έργου του που βοούν γι’ αυτό. Τα αυτοβιογραφικά του προσωπεία είναι λαμπροί καρδιοκατακτητές και εραστές, ενώ πλέουν μέσα στο άπλετο φως της δικαιοσύνης. Εκτρέφει η Αριστερά ναρκίσσους; Χμ, ας μην τους μετρήσουμε καλύτερα. Ενδεχομένως ο εσωτερικός ναρκισσισμός όλων μας, όταν έρχεται σε μείξη με το όραμα της αλήθειας που νιώθει πως φέρνει στον κόσμο η Αριστερά, δημιουργεί αυτά τα πλάσματα με το αγέρωχο βλέμμα και την αδιάσειστη αυτοπεποίθηση.

Αναθεωρούμε τη ζωή μας και τις παλιές μας αγάπες. Πόσο Δημήτρη Χατζή μπορούμε άραγε να αντέξουμε πλέον; Τι μας λέει πια ο Σιούλας ο ταμπάκος, ο βυρσοδέψης που προλεταριοποιήθηκε και αναγνώρισε εν μια νυκτί την αδελφοσύνη των φτωχών ανθρώπων; Ας προχωρήσω άλλο ένα βήμα. Στο μεγαλύτερο ίνδαλμα της νιότης μας, στον ποιητή της Ανανεωτικής Αριστεράς Μανόλη Αναγνωστάκη, που τον διαβάσαμε, τον ξαναδιαβάσαμε και τον τραγουδήσαμε με τις εξαίσιες μουσικές του Θεοδωράκη. Τον ξανακοιτάζω τώρα και πέφτω πάνω σε στίχους που μου ηχούν παράταιρα. Ιδού το ποίημα «Κριτική», όπου υποτίθεται ότι κάποιοι κατηγορούν τον ίδιο τον ποιητή και τους όμοιούς του, λέγοντας:

…Και βασικά λείπουν οι προεκτάσεις
Αυτή η γοητευτική ασάφεια που υποβάλλει

Δεύτερα πλάνα και απρόσμενες προοπτικές […]

[λείπει] εν τέλει η πρισματικότης των πραγμάτων

Πρόκειται για ποίημα που γράφεται μέσα στη δικτατορία των συνταγματαρχών. Σύμφωνοι. Μήπως όμως αυτή η ειρωνεία ενάντια στις «προεκτάσεις», τα «δεύτερα πλάνα» και την «πρισματικότητα» καταλήγει εν τέλει μια ποιητική της απολυτότητας; Απόλυτος, σφοδρά ειρωνικός, είναι ο Αναγνωστάκης, την ίδια εποχή, στο ποίημα «Νέοι της Σιδώνος, 1970», απέναντι σε μια νεότητα που εκδηλώνεται με τον δικό της τρόπο.

Αχ, ναι, τις ξέρω από πρώτο χέρι αυτές τις απολυτότητες. Σαν τι δεν έχει γράψει κι η αφεντιά μου στο παρελθόν! Πόση ειρωνεία προς τους αντιπάλους, τους «δεξιούς», ενός εμφυλίου που δεν είχα ζήσει! Επειτα ζήσαμε τον δικό μας μίνι εμφύλιο του 2015 και καταλάβαμε. Τουλάχιστον εγώ νομίζω πως κατάλαβα.

Τώρα; Τώρα, μονάχα «νομίζω», μονάχα «ίσως» και «ενδεχομένως». Και πολύ, μπόλικο, Καβάφη.

Η Αγγέλα Καστρινάκη είναι καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας, διευθύντρια του Εργαστηρίου «Κέντρο Γραφής» της Φιλοσοφικής Σχολής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης