«Ο Αριστοφάνης δείχνει τον άνθρωπο που αφυπνίζεται από την ποίηση»

Αρης Σερβετάλης

«Διόνυσος και Ξανθίας, όπως Δον Κιχώτης και Σάντσο Πάντσα»

Μπήκα με πολλή χαρά μέσα σ’ αυτόν τον ρόλο, του Διονύσου, γιατί είχα μία λαχτάρα να αφηγηθούμε μία ιστορία με εργαλεία απόλυτης κωμωδίας. Αυτό ο Αριστοφάνης το κάνει με ιδιαίτερη δεξιοτεχνία: αφηγείται μία τραγική πορεία, του Διονύσου με τον Ξανθία, για να κατέβει στον κάτω κόσμο να αναστήσει τον ποιητή που θα εμπνεύσει στους ανθρώπους την αρετή. Υπάρχει δυσκολία διότι είναι και τραγικό και κωμικό. Αλλά και η ζωή και η καθημερινότητά μας είναι έτσι ακριβώς, εμπεριέχονται και τα δύο παράλληλα. Πρόκειται για ένα πολιτικό έργο. Ομως δεν είναι πολιτική στάση ένας άνθρωπος να προσπαθήσει να καλλιεργήσει τον εαυτό του για να γίνει ένα συνειδητό πρόσωπο μέσα σε μια κοινωνία; Αυτός ο αγώνας, να έχει την εποπτεία του εαυτού του, συνδέεται με τον αγώνα που κάνει ο Αριστοφάνης για να πει ότι η πόλη πεθαίνει, καταρρέει, η διαφθορά έχει βαλτώσει την πολιτική σκηνή. Ο άνθρωπος πρέπει να αφυπνιστεί μέσα από την ποίηση και να διαμορφώσει ένα καθαρό πρόσωπο το οποίο θα είναι άξιο να κρίνει, να τοποθετηθεί, να επιλέξει να σκεφτεί, και να έχει μία δυνατότητα να αγωνίζεται και για τον εαυτό του αλλά και για τους άλλους, το κοινό καλό. Αυτό είναι ένα πολιτικό ον. Θεωρώ ότι η συγκεκριμένη τοποθέτηση του Αριστοφάνη είναι βαθιά πολιτική. Κατά πόσο θα εμπνευστούν οι θεατές από τον λόγο του έχει να κάνει με το πόσο ίδιοι θέλουν να μπουν σε αυτή τη διαδικασία. Σίγουρα το έργο και το θέατρο έχει τη δυνατότητα να ερεθίσει, να κινητοποιήσει, να ενεργοποιήσει. Η δυσκολία έγκειται σε αυτή τη γραμμή που έχει δηλωθεί και από την Εφη στην πρόβα μέσω της δραματουργίας: ο Διόνυσος ξεκινάει μια πορεία και αυτό το υλικό που προσφέρει είναι ευμετάβλητο. Αλλάζει μορφές άμεσα, ακαριαία γιατί εναλλάσσονται και οι ρόλοι του Διονύσου και του Ξανθία. Είναι σαν να μυεί ουσιαστικά τον Ξανθία σε αυτή την κατάβαση στον Αδη. Εχουν συναντήσεις με αλλόκοτα πλάσματα, με όσα πρέπει να βιώσει ο Ξανθίας ο οποίος ουσιαστικά θυσιάζεται ως μάρτυρας όπως ήταν ο Σάντσο Πάντσα που ακολουθούσε τον Δον Κιχώτη. Οι προκλήσεις μοιάζουν με εκείνες που κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν ο Σάντσο Πάντσα με τον Δον Κιχώτη και ο Διόνυσος με τον Ξανθία. Επρεπε να βρεθεί ο τρόπος πώς μέσα από αυτές τις αναμετρήσεις της καταβάσεις, ο Διόνυσος μυεί και τον Ξανθία σε αυτή την περιπλάνηση. Σαν να θέλει να του διαμορφώσει το ψυχικό του τοπίο. Σαν να θέλει να κάνει μια αρχιτεκτονική μέσα στην καρδιά του για να τον ολοκληρώσει. Από αυτή τη διαδρομή αναδεικνύεται το θεατρικό πανηγύρι. Γιατί ο Διόνυσος είναι το θέατρο, η θεατρική λειτουργία η οποία ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια μας.

Μιχάλης Σαράντης

«Να θυσιάσουμε τον εύκολο εαυτό μας για κάτι μεγαλύτερο από εμάς»

Ενας θνητός κατεβαίνει στον κάτω κόσμο μ’ έναν θεό. Ο Ξανθίας νοηματοδοτεί μια πράξη θυσίας αφού ως θνητός δεν μπορεί να επιστρέψει από τον Αδη. Ευελπιστώντας να συμβεί κάτι μεγαλύτερο αποφασίζει να ακολουθήσει τον θεό Διόνυσο έστω και αν αυτό σημαίνει ότι θα μείνει μαζί με τους νεκρούς. Είναι προφανές τι επεδίωκε ο Αριστοφάνης με αυτή την κατάβαση: οτιδήποτε επιθυμούμε μεγαλύτερο από εμάς θα πρέπει να θυσιάσουμε ένα κομμάτι του εαυτού μας. Θα πρέπει να απολέσουμε τον παλιό μας εαυτό, την εύκολη πλευρά του και να απευθυνθούμε στην υψηλότερη, την πιο πλούσια, σ’ εκείνη που ψηλαφίζει την ποίηση – και όταν λέω ποίηση δεν εννοώ τα τετράστιχα. Ολοι μας έχουμε τις ποταπές πτυχές μας, αλλά και τις μεγαλειώδεις. Ζούμε σε μια εποχή πληροφορίας και όχι γνώσης, ροής και όχι στάσης, τρεξίματος και όχι άργητας. Ακολουθούμε αυτούς τους ρυθμούς της σύγχρονης ζωής ασθμαίνοντας. Είναι πολύ λογικό η ίδια η ζωή να μας ξεπερνάει.

Ποίηση σημαίνει πόσο αφουγκράζεσαι τον εαυτό σου, σε τι επαφή έρχεσαι με τον συνάνθρωπό σου, αν η συμπεριφορά σου διακατέχεται από ευγένεια και καλοσύνη. Ολα αυτά εμπεριέχονται, μέσα από συμβολισμούς, στο πρόσωπο του Ξανθία. Οταν ένας θνητός είναι ο συνοδοιπόρος ενός θεού προφανώς ανοίγεται ένας δρόμος γνώσης για να πάει παρακάτω.

Ο Ξανθίας αρχικά αντιδρά στην πρόταση του Διονύσου να κατέβει στον κάτω κόσμο αλλά τελικά τον ακολουθεί. Τον φόβο του δεν τον ξεπερνά ποτέ, αποδέχεται μ’ έναν τρόπο τη μοίρα του αφού Διόνυσος και Ξανθίας είναι δύο όψεις του ίδιου κέρματος. Η σχέση τους είναι αφέντης – δούλος, ένα κλασικό δίδυμο που έχει διαπεράσει την παγκόσμια δραματουργία. Το πόσο αντιστέκεται ο Ξανθίας και πώς ενδίδει προσδιορίζει και ζωντανεύει τον χαρακτήρα. Εδώ βρίσκεται και η κωμικότητα αυτού του ντουέτου η οποία πυροδοτείται μέσα από αυτή τη σύγκρουση, θεού και θνητού.

Η παράσταση, σύμφωνα με τον τόνο που έχει δοθεί ευθύς εξ αρχής από την Εφη, δεν στηρίζεται στους ρόλους αλλά στη σύνθεση μιας δημιουργίας. Οι ρόλοι εξυπηρετούν τη δραματουργία μιας παράστασης. Ολοι εργαστήκαμε ως σύνολο. Επιδιώξαμε να αφουγκραστούμε ο ένας τον άλλον, να συντονιστούμε με το όραμα της σκηνοθέτιδας, να είμαστε παρόντες κάθε μέρα και να υπηρετήσουμε αυτό που αναζητούσε κατά τη διάρκεια των προβών. Γίναμε δηλαδή συνένοχοι του οράματός της, εμπλακήκαμε και προσωπικά και συναισθηματικά. Κάθε προσωπικότητα που αποτελεί αυτή την ομάδα συνέβαλε σε αυτό που επιδιώκαμε. Ολοι μαζί αφηγούμαστε μια ιστορία και αυτό είναι κάτι που με συγκινεί βαθιά και με αφορά.

ΕΦΗ ΜΠΙΡΜΠΑ

«Ενας βυθισμένος θησαυρός που δεν έχει ανοιχτεί»

Είναι δυσθεώρητο το μέγεθος του Αριστοφάνη αν επιχειρήσεις να εμβαθύνεις και να ανοίξεις αυτά τα κλειδωμένα περιβάλλοντα που έχει. Σ’ αφήνει να μπεις και να εμπλακείς αν θέλεις. Την ουσιαστική όψη του Αριστοφάνη για μένα ξεκλείδωσε η σκέψη ότι θα ασχοληθούμε με κωμωδία. Οδηγήθηκα στους «Βατράχους» γιατί ήταν το πιο συγκινητικό της εργογραφίας του. Οταν άρχισα την ανάγνωση του κειμένου αντιλήφθηκα ότι πρόκειται για έναν θησαυρό βυθισμένο ο οποίος δεν έχει ανοιχτεί. Θα πρέπει να πω ότι δεν έχω δει «Βατράχους» στη σκηνή οπότε για μένα λειτούργησε ως ένας λευκός καμβάς. Πιστεύω ότι αυτό που κινητοποιεί την παραστασιακή μορφή των έργων είναι το ίδιο το κείμενο και όχι ο τρόπος αντιγραφής σε μια θεατρική φόρμα. Εχει ενδιαφέρον πώς επιλέγει να μιλήσει ο Αριστοφάνης για αυτή την πράξη αυτοθυσίας και πώς την εγκολπώνεται αυτός ο στραπατσαρισμένος θεός, ο Διόνυσος.

Η Αθήνα μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο καταρρέει και για τον Αριστοφάνη αυτό είναι το κρισιμότερο γεγονός. Οπότε ο ίδιος φοράει το προσωπείο του Διονύσου, ο Διόνυσος φοράει το προσωπείο του Ηρακλή και μαζί με τη βοήθεια του Ξανθία συγκροτούν μια ιδανική ομάδα στραπατσαρισμένων προσώπων, τα οποία έχουν πλήρη επίγνωση της πραγματικότητας και της αδυναμίας τους να διαχειριστούν τον επικείμενο θάνατο. Κραυγάζουν σε εμάς «αφυπνιστείτε. Το θέατρο μπορεί να σε στοιχίσει στον ορίζοντα των γεγονότων. Το θέατρο μπορεί να μας αφυπνίσει, αν δεν υπάρχει κάτι άλλο πια, γιατί η πολιτική έχει πεθάνει. Ξυπνήστε γιατί θα πεθάνουμε. Και στον θάνατο μπροστά πρέπει να σταθούμε αντάξιοι του περιεχομένου μας. Την ανθρώπινης φύσης, της ανθρώπινης υπόστασης που κοιτάζει την αρετή». Αυτό με συγκλονίζει στον Αριστοφάνη: που πίσω από αυτά τα πρόσωπα στρέφει το βλέμμα μας προς το μεγάλο, προς το υψηλό. Η διαδρομή αυτή, του θεού και του δούλου, είναι το νήμα της ιστορίας που προσπαθώ να συγκρατήσω στην παράσταση διότι κατά την άποψή μου χαρακτηρίζει το έργο. Οπτικά βρίσκονται σε μια από έξω προς τα μέσα κατάσταση, ή από πάνω προς τα κάτω. Κουβαλούν στον κάτω κόσμο τον κόσμο του θεάτρου, τον κόσμο του Διονύσου. Πριν φτάσουν για να τον εναποθέτουν, στο ταξίδι τους ο Ηρακλής τούς ενεργοποιεί το φαντασιακό. Ετσι μπαίνουν σε μια σειρά από συναντήσεις που είναι ανάμεσα στη σφαίρα του πραγματικού και του φαντασιακού.

Ολες οι κωμικές φόρμες της εποχής όφειλαν να σχολιάζουν, να καυτηριάζουν, να ονοματίσουν πρόσωπα και γεγονότα του τότε, έτσι και αυτός έπραξε στους «Βατράχους». Το πολιτικό, για τον Αριστοφάνη, κατά την άποψή μου, είναι το επιμέρους, δεν είναι το καθολικό. Με το συγκεκριμένο έργο φεύγει από το μικρό και μπαίνει σε μια μεγαλύτερη περιοχή όπως ο θάνατος.

info

«Βατράχια» του Αριστοφάνη σε μετάφραση Κωνσταντίνου Μπλάθρα, σκηνοθεσία – σκηνογραφία Εφης Μπίρμπα και διασκευή Εφης Μπίρμπα, Αρη Σερβετάλη, Κωνσταντίνου Μπλάθρα. Στις 19 και 20/7 στο Ανοιχτό Θέατρο Συκεών «Μάνος Κατράκης» της Θεσσαλονίκης και στις 28 και 29/7 στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου. Ακολουθεί περιοδεία