Η φιλολογία ευγνωμονούσα

Ο Ερνεστ Χέμινγουεϊ γράφει κάπου, αν θυμούμαι καλά, ότι η ζωή όλων των ανθρώπων τελειώνει με τον ίδιο τρόπο· είναι μόνο οι «λεπτομέρειες» που συνιστούν τη ζωή καθενός που διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Στην περίπτωση του προσφάτως εκλιπόντος καθηγητή Γρηγόρη Σηφάκη οι «λεπτομέρειες» αυτές υπήρξαν πολλές και ιδιαίτερα αξιομνημόνευτες.

Διεθνώς διακεκριμένος κλασικός φιλόλογος, ο Σηφάκης είχε κάνει μεταπτυχιακές σπουδές στο Λονδίνο με σπουδαίους δασκάλους και δίδαξε στη συνέχεια σε διάφορα πανεπιστήμια (της Καλιφόρνιας, της Θεσσαλονίκης, της Κρήτης, της Νέας Υόρκης). Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζονταν στην ιστορία του αρχαίου θέατρου, στην ποιητική της τραγωδίας και της κωμωδίας αλλά επιπλέον στη μελέτη του νεότερου παραδοσιακού πολιτισμού. Οι αγγλόγλωσσες μελέτες του για το ελληνιστικό θέατρο, την παράβαση και τους ζωόμορφους Χορούς της κωμωδίας, λίγο αργότερα για την Ποιητική του Αριστοτέλη παραμένουν θεμελιώδεις για τα αντίστοιχα θέματα στη διεθνή έρευνα. Ακόμη μεγαλύτερη ωστόσο εντύπωση μου προκαλούσαν πάντοτε οι μελέτες του για τον νεότερο παραδοσιακό πολιτισμό: ένα βασικό έργο αναφοράς για την «Ποιητική του δημοτικού τραγουδιού» (όταν κυκλοφόρησε, το 1998, ο Γ. Π. Σαββίδης το είχε παρουσιάσει σε επιφυλλίδα του κυριακάτικου Βήματος με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Το βιβλίο της χρονιάς»)· μια πρωτοποριακή μελέτη για την «παραδοσιακή δραματουργία του Καραγκιόζη»· μια πρωτότυπη μελέτη για τον Μπέλα Μπάρτοκ ως εθνομουσικολόγο και τη σημασία του δημοτικού τραγουδιού για το έργο του και τη δημιουργία της Ουγγρικής μουσικής σχολής (η μουσική υπήρξε, ύστερα από τη Νέλλη, η κατ’ εξοχήν αγάπη του Σηφάκη καθ’ άπαντα αυτού τον βίον)· τέλος, μια σημαντική συναγωγή κειμένων (2016), τα οποία επικεντρώνονται στη μελέτη του λογοτυπικού ύφους της μεσαιωνικής δημώδους ποίησης, του δημοτικού τραγουδιού και των πρώιμων έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Το εντυπωσιακό στις μελέτες του Σηφάκη είναι ότι στηρίζονται βέβαια στην επιστημονική αυστηρότητα της κλασικής φιλολογίας, αλλά δεν μένουν κατά κανόνα στα εργαλεία και στις μεθόδους των αρχαιογνωστικών επιστημών. Με διεπιστημονική ματιά και γνήσια θεωρητική σκέψη ο Σηφάκης συνδύαζε μεθόδους και έννοιες από διαφορετικές επιστήμες. Στο μελέτημα, για παράδειγμα, για τη δραματουργία του Καραγκιόζη αλλά και τη δομή των κωμωδιών του Αριστοφάνη αξιοποίησε την (κλασική πλην ουσιαστικά άγνωστη έως τότε στους φιλολόγους) μελέτη του V. Propp για τη μορφολογία των ρώσικων παραμυθιών και την έννοια των «λειτουργιών». Τη βάση της μονογραφίας του για την ποιητική του δημοτικού τραγουδιού αποτέλεσαν οι θεωρίες για την προφορική σύνθεση των ομηρικών επών αλλά και γενικότερα την προφορικότητα σε συνδυασμό με στοιχεία του δομισμού. Στη μελέτη αυτή όχι μόνο ανιχνεύονται οι μηχανισμοί παραγωγής, εκτέλεσης και επανεκτέλεσης ενός τραγουδιού στο πλαίσιο της παραδοσιακής κοινωνίας, αλλά επίσης ερμηνεύεται ο δρόμος της μεταστοιχείωσής του σε ποίηση. Στο βιβλίο του πάλι για την Ποιητική του Αριστοτέλη (2001) χρησιμοποίησε για την ερμηνεία του Αριστοτέλη τα συμπεράσματα των (σχετικά άγνωστων την εποχή εκείνη στο ευρύ κοινό) νευροεπιστημών για τη σχέση των συναισθημάτων με την ικανότητα λογικής κρίσης και λήψης αποφάσεων. Προσωπικά αισθάνομαι ευγνώμων για τους δρόμους αυτούς που έδειξε στη φιλολογία, όπως επίσης, σε πρακτικότερο επίπεδο, για τη συμβολή του στη δημιουργία το 2011 του διεθνούς περιοδικού για το αρχαίο θέατρο που φέρει τον τίτλο Λογείον/Logeion.

Ο θεωρητικός βίος στην περίπτωση του Σηφάκη συνδυαζόταν όμως άρρηκτα με τον πρακτικόν, εν προκειμένω τη συμμετοχή στα κοινά, κατά κύριο λόγο από θέσεις ευθύνης στην Ανώτατη Εκπαίδευση. Ως Πρόεδρος επί πολλά έτη της Διοικούσας Επιτροπής και αργότερα του Συμβουλίου του Πανεπιστημίου Κρήτης συνέβαλε αποφασιστικά στην ακαδημαϊκή διαμόρφωση και ανάπτυξη του συγκεκριμένου Πανεπιστημίου. Ετσι, από τα μέσα της δεκαετίας του ’80 δημιουργήθηκε στην Κρήτη ένα Πανεπιστήμιο υψηλών προδιαγραφών, με πολλούς ακαδημαϊκούς δασκάλους διεθνούς επιπέδου και πρωτοποριακή οργάνωση. Ανάμεσα στα άλλα, ιδρύθηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα Τομέας Θεατρολογίας και Μουσικολογίας, Τομέας Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών κ. ά. Πρωτοστάτησε επίσης στην ίδρυση του Ινστιτούτου Τεχνολογίας και Ερευνας (ΙΤΕ), του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών, όπως επίσης (αξιοποιώντας κατάλληλα δωρεά της Παγκρητικής Ενώσεως Αμερικής προς το Πανεπιστήμιο) των ευφήμως γνωστών «Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης». Δεν είναι μικρά επιτεύγματα και δείχνουν τι μπορούν να καταφέρουν φωτισμένοι άνθρωποι όταν τους δοθεί η δυνατότητα στο πλαίσιο μιας ουσιαστικότερης αυτοτέλειας των πανεπιστημίων. Ο Σηφάκης υπήρξε οραματιστής, μαχητικός και άγαν υπερήφανος (χαρακτηριστικό συνηθισμένο των Κρητικών παλαιότερης εποχής). Οπως τον χαρακτήρισε με αγγλοσαξονικούς όρους η διεθνώς γνωστή μελετήτρια του αρχαίου δράματος Edith Hall, «one of the all – time greats and such a gentleman».

Η απώλεια σημαντικών ανθρώπων όπως ο Γρηγόρης Σηφάκης μπορεί να εκφραστεί με διάφορους τρόπους. Προκρίνω εδώ αυτόν που ίσως θα άρεσε περισσότερο και στον ίδιο, δηλαδή με ένα σύντομο δημοτικό τραγούδι. Πρόκειται για ένα αλληγορικό δίστιχο μοιρολόι της Μάνης (η αναφερόμενη άμπαρη είναι αρωματική ουσία):

Η άμπαρη ξεθύμανε κι έσπασε τ’ αλαβάστρο.

Μικρό κανόνι κρέπαρε, μα ξαρματώθη κάστρο.

Ο Σταύρος Τσιτσιρίδης είναι καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας και του Αρχαίου Θεάτρου στο Πανεπιστήμιο Πατρών