ΣΕ ΓΝΩΡΙΖΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΨΗ

Ο «Υμνος εις την Ελευθερίαν» του Σολωμού δεν γράφτηκε μόνο για μια στιγμή της Ιστορίας: συμμετείχε στην Ιστορία. Αυτό μας υπενθύμισε προχθές ο Διονύσης Καψάλης, ξεκινώντας τη συναρπαστική σειρά συζητήσεων που επιμελείται με θέμα «Η Ελευθερία των “Αλλων”» στο πλαίσιο του φετινού Φεστιβάλ Αθηνών (10, 14 και 22/6, 11/7, Πειραιώς 260). Η Ιστορία, την ίδια τη στιγμή που «γράφεται», παράλληλα εγγράφεται. Εντυπώνεται μέσα και πάνω σε κείμενα, λόγια, τοπία και πρόσωπα.

Ο Βολοντίμιρ Ολεξάντροβιτς Ζελένσκι, έκτος πρόεδρος της Ουκρανίας, είχε κάποτε το πρόσωπο ενός κωμικού. Τότε που, απόφοιτος Νομικής, δουλειά του ήταν η ψυχαγωγία. Ηθοποιός και τηλεοπτικός παραγωγός, διάσημος για τα σκετς του (συμπεριλαμβανομένου εκείνου όπου κατέβαζε τα παντελόνια του), το πρόσωπό του ήταν ένας καμβάς ουδέτερος, με πινελιές τις συμπαθητικές γκριμάτσες του απλού/απλοϊκού «Υπηρέτη του Λαού», του τηλεοπτικού δηλαδή ρόλου του ως δασκάλου που ανήλθε κατά λάθος στην εξουσία. Με αυτό το πρόσωπο, όταν το 2019 έβαλε υποψηφιότητα για την προεδρία ως «αντικαθεστωτικός αουτσάιντερ» που θα εξάλειφε τη διαφθορά και θα εξασφάλιζε καλύτερες σχέσεις με τη Μόσχα, πολλοί κάγχαζαν ότι ο Πούτιν θα τον έκανε μια χαψιά. Εντούτοις, με αυτό το πρόσωπο εξελέγη· και λίγο αργότερα, ενώ οι ρωσικές δυνάμεις συγκεντρώνονταν κατά μήκος των συνόρων της Ουκρανίας, αυτός φορώντας κράνος και στρατιωτική περιβολή και χαμογελώντας κάπως απολογητικά εξηγούσε ότι «πρόκειται για την ανεξαρτησία μας. Εμείς, και μόνο εμείς, να αποφασίζουμε τι θέλουμε να κάνουμε».

Λίγες μέρες αργότερα έπεσαν οι πύραυλοι. Ενώ τα ρωσικά μέσα διέδιδαν ότι είχε αποδράσει από τη χώρα, ο άνθρωπος που κάποτε έκανε τους άλλους να γελούν ανέβασε βίντεο από το κέντρο του Κιέβου: «Είμαστε όλοι εδώ, κι εδώ θα μείνουμε. Η νύχτα θα είναι δύσκολη». Η νύχτα ήταν δύσκολη και το επόμενο πρωί ανέβασε νέο βίντεο, «Είμαστε πάντα εδώ, δεν θα καταθέσουμε τα όπλα» – και το πρόσωπο δεν ήταν πια το ίδιο. Κάτι καινούργιο αναδύθηκε κι εγκαταστάθηκε στην έκφρασή του καθώς απαντούσε στους Αμερικανούς που προθυμοποιήθηκαν να τον φυγαδεύσουν «χρειάζομαι πυρομαχικά, όχι να με πάτε βόλτα». Πολλοί είπαν ότι εκείνη η στιγμή που ο πρόεδρος Ζελένσκι είπε στον λαό του ότι αρνιόταν να δραπετεύσει ήταν η στιγμή που η Ουκρανία αρνήθηκε να πέσει.

Και καθώς οι μέρες και οι μήνες περνούσαν, η Ιστορία γραφόταν πάνω του. Καθώς οι εικόνες πολλαπλασιάζονταν μπροστά στα μάτια του συγκινημένου ή ανήσυχου ή αδιάφορου υπόλοιπου κόσμου, στο πρόσωπο χαράζονταν όλα: η γυναίκα που κειτόταν χάμω στον δρόμο δίπλα στο ποδήλατό της με τα πορτοκάλια από την τσάντα της σκορπισμένα ολόγυρα· το σκυλί ακόμα δεμένο με το λουρί του περιμένοντας το νεκρό αφεντικό του για να συνεχίσουν τη βόλτα τους· τα παιδιά, τα μωρά, το νοσοκομεία, τα σχολεία· η Μπούτσα, η Μαριούπολη. Το πρόσωπο του θρυμματισμένο σε μύριους σπασμούς πόνου, τα μάτια του κατάξερη έρημος και η φωνή του τραχιά: «Δίνουμε τη ζωή μας για το δικαίωμα να είμαστε ελεύθεροι». Και ακλόνητη. Τον Μάρτιο του ’22, μιλώντας στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μια μέρα αφού ρωσικοί πύραυλοι είχαν χτυπήσει άλλη μια πλατεία σκοτώνοντας κι άλλους πολίτες και παιδιά, δεν κόμπιασε: «Παλεύουμε για τη χώρα μας και την ελευθερία μας, κανένας δεν θα μας λυγίσει». Η φωνή του διερμηνέα, αντίθετα, έσπασε από τους λυγμούς.

Τον περασμένο Φεβρουάριο, όρθιος σε στάση πολεμιστή μπροστά στους βρετανούς βουλευτές στο Westminster Hall, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι πρόσφερε στον πρόεδρο του Κοινοβουλίου το κράνος ενός ουκρανού πιλότου με γραμμένο επάνω του το μήνυμα «Εχουμε ελευθερία, δώστε μας τα φτερά για να την προστατεύσουμε». Νομίζω ότι ο δικός μας ποιητής της ελευθερίας, αυτός που έγραψε «Ο άντρας με μάτια, με χείλη πικρά / Ακατάπαυστα γυρεύει ή την νίκη ή την θανή», δεν θα μπορούσε να το πει καλύτερα.