Εθνικιστές στο εξωτερικό

Ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν μάλλον δεν χρειαζόταν τις ψήφους των τούρκων πολιτών που ζουν στη Γερμανία και την Ολλανδία, για να επικρατήσει στις πρόσφατες προεδρικές εκλογές της Τουρκίας. Παρ’ όλ’ αυτά, κέρδισε την πλειοψηφία των ψήφων των Τούρκων στις περισσότερες χώρες του εξωτερικού, όπου ο δεξιός τουρκικός εθνικισμός φαίνεται να έχει μεγάλη απήχηση. Αυτοί οι υπερπόντιοι εθνικιστές τείνουν να είναι θορυβώδεις για τις πεποιθήσεις τους, οδηγώντας μέσα στις γερμανικές πόλεις κορνάροντας και φωνάζοντας πολιτικά συνθήματα.

Οι διαδηλώσεις αυτές έχουν έναν αέρα πρόκλησης, ένα κραυγαλέο είδος πολιτικής ταυτότητας, και λειτουργούν ως σημάδι στον πλειοψηφικό πληθυσμό ότι και η εθνική μειονότητα έχει φωνή. Αλλά είναι επίσης αντιπροσωπευτικές μιας ευρύτερης τάσης: ορισμένα μέλη των μεταναστευτικών κοινοτήτων τείνουν να είναι πιο ακραία σε ό,τι αφορά την πολιτική των χωρών προέλευσής τους από ό,τι οι πολίτες που εξακολουθούν να διαμένουν εκεί. Ενώ αυτό αντανακλά εν μέρει τη μεγαλύτερη πολιτική ελευθερία στη Δύση, άλλοι παράγοντες εξηγούν επίσης γιατί ορισμένοι μετανάστες δεύτερης γενιάς έλκονται από τον δεξιό εθνικισμό.

Μια κοινή εξήγηση είναι η σχετική έλλειψη ενσωμάτωσης των μη δυτικών ή μη χριστιανικών μειονοτήτων που γεννήθηκαν στην Ευρώπη. Αυτό συχνά αποδίδεται στη μισαλλοδοξία και την προκατάληψη των πληθυσμών της πλειοψηφίας. Ή η ευθύνη μπορεί να πέσει σε εξτρεμιστές κληρικούς που στέλνουν ριζοσπαστικά και ακόμη και βίαια μηνύματα σε τζαμιά ή άλλους θρησκευτικούς χώρους.

Μπορεί να υπάρχει κάποια αλήθεια σε αυτά τα επιχειρήματα. Δεν είναι ούτε νέο ούτε προκαλεί έκπληξη ότι ορισμένοι μετανάστες δεύτερης και τρίτης γενιάς από χώρες με πολύ διαφορετικές πολιτιστικές και θρησκευτικές παραδόσεις βρίσκουν την προσαρμογή ή την αφομοίωση δύσκολη. Το πρόβλημα επιδεινώνεται από το ακόμη μεγαλύτερο αίσθημα αποξένωσης που νιώθουν πολλοί μετανάστες απέναντι στις χώρες καταγωγής τους.

Στο βιβλίο μου «Murder in Amsterdam» (Φόνος στο αμστερνταμ) του 2007, διερεύνησα την ιστορία του Μοχάμεντ Μπουγιερί, ενός ολλανδικής καταγωγής γιου μαροκινών μεταναστών. Αρχικά, ο Μπουγιερί φαινόταν να είναι ένας απόλυτα ενσωματωμένος μετανάστης δεύτερης γενιάς που αγαπούσε το ποδόσφαιρο, την μπίρα και τη ροκ μουσική. Ομως μια σειρά προσωπικών αποτυχιών τον οδήγησε σε ριζοσπαστικό μονοπάτι, μετατρέποντάς τον σε ακραίο ισλαμιστή που δολοφόνησε τον Τέο βαν Γκογκ, Theo van Gogh, ολλανδό επικριτή του Ισλάμ, το 2004. Στην πατρίδα του ένιωθε σαν περιφρονημένος παρείσακτος, αλλά ένα ταξίδι στο μαροκινό χωριό των γονιών του τον έκανε να συνειδητοποιήσει ότι ούτε εκεί θα μπορούσε ποτέ να ενταχθεί.

Μια ιδιαίτερα ακραία μορφή ισλαμισμού, που διαδόθηκε μέσω ενός διαδικτυακού δικτύου αγγλόφωνων ακραίων ιστοσελίδων, έδωσε στον Μπουγιερί μια αίσθηση υπερηφάνειας και ανήκειν. Ενώ αισθανόταν αποξενωμένος τόσο από την Ολλανδία όσο και από το Μαρόκο, βρήκε μια κοινότητα ανάμεσα σε μια ομάδα θυμωμένων, εκδικητικών απροσάρμοστων, οι οποίοι θα έδειχναν στον κόσμο ότι έπρεπε να τους υπολογίζει κανείς – με πράξεις βίας, αν χρειαζόταν.

Αυτή η αποξένωση μπορεί να προκαλέσει μεγάλη ζημιά, επηρεάζοντας τόσο τις κοινότητες των μεταναστών στο εσωτερικό όσο και την πολιτική δυναμική στο εξωτερικό. Παρόλο που οι εξτρεμιστές αντιπροσωπεύουν πάντα μια μειοψηφία, οι πράξεις τους ρίχνουν μια σκιά πάνω από τις κοινότητές τους. Κάθε πράξη ισλαμιστικής βίας, για παράδειγμα, ασκεί αδικαιολόγητη πίεση στους ειρηνικούς μουσουλμάνους, συμπεριλαμβανομένων των πολλών, εκείνων που δεν έχουν πατήσει ποτέ το πόδι τους σε τζαμί, αναγκάζοντάς τους να αποδείξουν ότι δεν βρίσκονται σε συμμαχία με τρομοκράτες.

Ο Ερντογάν είναι ένας πανούργος και κυνικός πολιτικός πολιτικός που δεν χρειάζεται πτυχίο κοινωνιολογίας για να αναγνωρίσει τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι τούρκοι μετανάστες στην Ευρώπη. Γνωρίζει ότι οι φαντασιώσεις του για το οθωμανικό μεγαλείο και οι εκκλήσεις για θρησκευτική και εθνική καθαρότητα βρίσκουν απήχηση στους μετανάστες που παλεύουν με εύθραυστες ταυτότητες, γι’ αυτό και έχει παροτρύνει τους τούρκους πολίτες στο εξωτερικό να αντισταθούν στην αφομοίωση. Αυτό πιθανώς κάνει τη ζωή των μεταναστών χειρότερη, αλλά βοηθάει στην εκλογή του Ερντογάν. Και αυτό ήταν το ζητούμενο.

Ο Ιαν Μπουρούμα είναι συγγραφέας