Στο Μεγάλο Κάστρο

Μεγάλο Κάστρο λέγανε κάποτε το Ηράκλειο της Κρήτης, κι εκεί γεννήθηκα και μεγάλωσα. Τους κατοίκους της πόλης τούς ονομάτιζαν στα χωριά Καστρινούς για να τους ξεχωρίζουν από τους υπόλοιπους Κρητικούς.

Βγήκα στον κόσμο πριν από εξήντα πέντε χρόνια σε ένα Ηράκλειο που δεν μοιάζει παρά ελάχιστα στο σημερινό. Ο δρόμος της γειτονιάς μου ήταν χωμάτινος – τουλάχιστον σε κάποια φωτογραφία όπου εγώ (όπως διαβεβαιώνει η μάνα μου) εμφανίζομαι με φουφούλα πλάι στο καροτσάκι μου. Αργότερα ασφαλτοστρώθηκε.

Η γειτονιά μου ήταν στο κέντρο της πόλης του Ηρακλείου, σε μια συνοικία που ονομάζεται – ακόμη και σήμερα – Βαλιδέ τζαμί. Το τζαμί μαζί με τον μιναρέ του το ξεθεμέλιωσαν, καθώς και τα άλλα τούρκικα τεμένη της πόλης, για να μη θυμίζει τίποτα την ύπαρξη των αλλοφύλων.

Δεν περνούσαν οχήματα από τον δρόμο μας. Μονάχα ο παγοπώλης με την τεράστια λαβίδα του που έφερνε τα κομμάτια του πάγου ως το ψυγείο μας με την ξύλινη επένδυση. Περνούσε ακόμη ο κουλουράς – τον οποίο είχα φεσώσει ξοδεύοντας τα χρήματα που προορίζονταν για εκείνον σε αγορές Κλασσικών Εικονογραφημένων, πράγμα που πλήρωσα ακριβά σε μια έκρηξη δικαίας οργής του πατέρα μου ο οποίος απεχθανόταν τα χρέη. Μια άλλη φιγούρα που παρήλαυνε από τον δρόμο μας ήταν ο παγωτατζής με τη λευκή φορεσιά του – μόνο που δεν είχα ποτέ αρκετά χρήματα ώστε να οδηγηθώ κοντά στο κιβωτιόσχημο ψυγείο του με τα παγωτά. Η πιο αλλόκοτη ωστόσο φιγούρα ήταν εκείνη του άντρα που πουλούσε αχινούς. Εσπρωχνε ένα ποδήλατο που πίσω του είχε δυο καλάθια από όπου έσταζαν νερά. Μες στα καλάθια βρίσκονταν οι μαυριδεροί αγκαθωτοί αχινοί, που εκείνος, όποτε κάποια νοικοκυρά τον σταματούσε, τους άνοιγε με ένα μεγάλο πιρούνι, αποκαλύπτοντας το χρυσωπό εσωτερικό των εχινοδέρμων, μπροστά στα έκπληκτα μάτια των γαβριάδων που έκαναν χάζι από κοντά. Τότε απλώς παρακολουθούσα τον άντρα με τους αχινούς, αργότερα που δοκίμασα κι ο ίδιος αυτό το έδεσμα εννόησα τι έχανα τόσα χρόνια που δεν τολμούσα να το βάλω στο στόμα μου.

Η κεντρική αγορά του Ηρακλείου βρισκόταν τρία λεπτά με τα πόδια από το πατρικό μου. Τα αρώματα των μπαχαρικών, η αναγουλιαστική μυρωδιά των ιχθύων, τα παραταγμένα κεφάλια των τυριών, η αψιά μυρωδιά του καβουρντισμένου καφέ, τα χρώματα των φρούτων στροβιλίζονταν στο παιδικό μου κεφάλι όποτε ακολουθούσα τον πατέρα μου στα ψώνια – δεν ήταν δουλειά της μάνας να βγαίνει στην αγορά. Θυμάμαι μια φορά που έχασα μες στη βαβούρα της αγοράς τον πατέρα μου κι ενώ κοίταζα γύρω μου να τον βρω με πλησίασε ένας ευσταλής καλοντυμένος κύριος και προσφέρθηκε να με οδηγήσει στο σπίτι μου. Μάλιστα, για να με πείσει να τον ακολουθήσω μου πρόσφερε κάτι καραμέλες. Χωρίς να είμαι επιρρεπής στις λιχουδιές, έκανα να πάω μαζί του, ίσως και να περπατήσαμε παρέα κάμποσα μέτρα, ώσπου ο πατέρας μου εμφανίστηκε από το πουθενά και με τράβηξε κοντά του. Αργότερα ειπώθηκε ότι πιθανόν να κατέληγα θύμα απαγωγής – όχι βέβαια για λύτρα.

Το πατρικό μου είναι μια δίπατη μονοκατοικία χτισμένη όπως έμαθα κατόπιν το 1930 – σε λίγο κλείνει έναν αιώνα ζωής. Δεν γνώριζα τότε πως αργότερα, σε μια κρίση ματαιοδοξίας, θα φρόντιζα να αναγνωριστεί ως διατηρητέο οίκημα – σε αντίθεση με τον πατέρα μου που θα προτιμούσε να το δώσει για αντιπαροχή. Στο ισόγειο υπήρχαν η σαλοτραπεζαρία με τα υπέροχα πλακάκια στο πάτωμα, η κουζίνα και ένα εσωτερικό αυλιδάκι με το μπάνιο και την αποθήκη. Μια ξύλινη σκάλα οδηγούσε στο πάνω πάτωμα όπου βρίσκονταν τρεις ψηλοτάβανες κρεβατοκάμαρες. Η μικρότερη ήταν για να κοιμάται η υπηρέτρια της οικίας – αφού τότε κάθε αστική οικογένεια του Ηρακλείου είχε και μια-δυο κοπέλες από τα γειτονικά χωριά που βοηθούσαν την οικοδέσποινα. Παιδάριο τότε, κρυβόμουν κάτω από το μεγάλο τραπέζι του καθιστικού κι όποτε περνούσε η υπηρέτριά μας άπλωνα τα χέρια μου και χάιδευα τις λυγερές της κνήμες. Αυτή ήταν η πρώτη μου μύηση στο άλλο φύλο.

Υπήρχαν κι άλλα νεοκλασικά στον δρόμο μου που πια σιγά σιγά καταρρέουν, αφού οι κληρονόμοι δεν ενδιαφέρονται.

Λίγο πιο πέρα από το σπίτι μας υψώνεται ο προμαχώνας Μαρτινέγκο. Εκεί πάνω βρίσκεται ο τάφος του Καζαντζάκη κι εκεί συχνάζαμε οι έφηβοι της γενιάς μου, παίζοντας μπάλα, ερωτοτροπώντας με τις συνομήλικές μας (που φορούσαν ακόμα μπλε ποδιές), ή συζητώντας για τα μελλοντικά μας σχέδια που αφορούσαν την εισαγωγή μας στο Πανεπιστήμιο και συνακόλουθα την έξοδό μας στον μεγάλο κόσμο. Αργότερα συναντιόμασταν εκεί νύχτες με τον Μανώλη Ρασούλη, τον γνωστό τραγουδοποιό, και συζητούσαμε για τον Βούδα, τραγουδούσαμε με κιθάρες και αράζαμε στο χορτάρι κοιτώντας ψηλά τον έναστρο ουρανό. Κάπου κάπου ακουγόταν η φωνή ενός γκιόνη.

Εκεί στον τάφο του Καζαντζάκη ανεβαίνω αν τύχει να βρεθώ τις μέρες του Πάσχα στην Κρήτη, κι από εκεί πάνω ακούω τις καμπάνες της Ανάστασης και βλέπω τα βεγγαλικά να φωτίζουν την πόλη. Τα χρόνια που κάπνιζα, άναβα ένα τσιγάρο και το άφηνα πάνω στον τάφο να πάρει μια τζούρα κι ο μεγάλος συγγραφέας. Τώρα, μονήρης πάντα, τριγυρίζω στα στενοσόκακα του Ηρακλείου κι αναπολώ τη χαμένη νιότη.

Ο Αρης Σφακιανάκης είναι συγγραφέας.