«Να δώσουμε ουσιαστική προοπτική στα ασυνόδευτα παιδιά»

Ενα μικρό κορίτσι παίζει με τα περιστέρια, το σύμβολο της ειρήνης: αυτό απεικονίζει ο πίνακας τον οποίο ζωγράφισε ο Τζαμίλ, που ήρθε στη χώρα μας ως ασυνόδευτο παιδί και σήμερα είναι ένας από τους έξι μέντορες της Ειδικής Γραμματείας Προστασίας Ασυνόδευτων Ανηλίκων.

Από την περασμένη Τρίτη ο πίνακας αυτός βρίσκεται στα χέρια της Προέδρου της Δημοκρατίας, μετά τη συνάντηση που είχε με τον ειδικό γραμματέα του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου Ηρακλή Μοσκώφ. Σε αυτή, μάλιστα, συζητήθηκε το ενδεχόμενο να γίνουν δρώμενα για τα ασυνόδευτα προσφυγόπουλα στους κήπους του Προεδρικού Μεγάρου, workshop ζωγραφικής καθώς και μουσικό εργαστήρι.

Το δικό μας ραντεβού με τον κ. Μοσκώφ είχε κλειστεί περίπου έναν μήνα πριν από την επίσκεψή του στην Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Συναντηθήκαμε στο αναψυκτήριο του Νομισματικού Μουσείου, στο κέντρο της Αθήνας. Η αναταραχή που επικρατούσε στην οδό Πανεπιστημίου, όταν σήμανε συναγερμός λόγω ύποπτης βαλίτσας που άφησε οδηγός ταξί στη μέση του δρόμου, δεν μεταφέρθηκε στον κήπο του Ιλίου Μελάθρου. Εκείνος «Αγγλος» στο ραντεβού – είχε φτάσει ένα τέταρτο νωρίτερα -, συνήθεια που μάλλον «κουβαλάει» από τα χρόνια – εννέα στο σύνολο – παραμονής του στη Μεγάλη Βρετανία.

Για όσους τον γνωρίζουν είναι ο άνθρωπος ο οποίος τα τελευταία χρόνια ανέλαβε δύο από τα πιο δύσκολα χαρτοφυλάκια που σχετίζονται άμεσα με τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια: το trafficking και τα ασυνόδευτα παιδιά. Οσοι ακούν το επίθετό του κάνουν άμεσα τη σύνδεση με τον πατέρα του, Κωστή Μοσκώφ, τον δημοσιογράφο, ιστορικό, συγγραφέα, ποιητή, ο οποίος ασχολήθηκε με σθένος με τα κοινά. «Ηταν οραματιστής, άνθρωπος του πάθους, δινόταν σε ό,τι έκανε με έναν πολύ γνήσιο τρόπο. Τον θυμάμαι έντονα να ασχολείται με αγάπη για τον άλλο», λέει ο Ηρακλής Μοσκώφ και ίσως αυτό το τελευταίο να έχει παίξει καθοριστικό ρόλο και στον τρόπο με τον οποίο προσπαθεί να αντιμετωπίζει τα πράγματα.

Σπουδάζει Κοινωνιολογία και Κοινωνική Ανθρωπολογία στο Λονδίνο και είναι διδάκτωρ Κοινωνιολογίας της London School of Economics, με εξειδίκευση στην πολιτική κουλτούρα της σύγχρονης Ελλάδας. Το 1999 επιστρέφει στη χώρα και από το 2001 εργάζεται ως εμπειρογνώμων πρεσβευτής σύμβουλος στο υπουργείο Εξωτερικών, σε θέματα Ανθρώπινης Ασφάλειας και Μεταναστευτικής Πολιτικής.

Η καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων ήταν ένα θέμα με το οποίο είχε αρχίσει να ασχολείται από νωρίς, εντός κι εκτός ελληνικών συνόρων. Το 2013, κατ’ εφαρμογή σχετικής Οδηγίας της ΕΕ για τη σύσταση εθνικών συντονιστικών μηχανισμών καταπολέμησης της εμπορίας ανθρώπων, ορίστηκε επικεφαλής του Γραφείου Εθνικού Εισηγητή για την Καταπολέμηση της Εμπορίας Ανθρώπων.

«Στόχος ήταν να υπάρχει ένας εθνικός μηχανισμός διάσωσης και προστασίας πιθανών θυμάτων, να δουλέψουμε στην επιμόρφωση επαγγελματικών ομάδων πρώτης γραμμής να αναγνωρίζουν θύματα και να δώσουμε βάση στην πρόληψη από μικρές ηλικίες μέσα από την ανάπτυξη ικανοτήτων και την ενδυνάμωση, την εκπαίδευση στα ανθρώπινα δικαιώματα και τη σεξουαλική αγωγή».

Κι αυτό το υποστηρίζει με σθένος. Με γνώμονα, λοιπόν, την ενημέρωση της νέας γενιάς για τα θέματα της ανθρώπινης εκμετάλλευσης, πέρυσι τον Μάιο συνομίλησε με δύο μαθήτριες της τελευταίας τάξης του 9ου Γυμνασίου Αχαρνών για το ζήτημα της «σύγχρονης δουλείας», στο πλαίσιο του προγράμματος «Είναι Δικαίωμά μου» της Διεύθυνσης Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Β΄ Αθήνας. «Στο trafficking δύο πράγματα είναι σημαντικά και θα πρέπει να έχουμε κατά νου: από τη μία το θύμα μπορεί να κυκλοφορεί ελεύθερο και από την άλλη να έχει συναινέσει στην εκμετάλλευσή του με απατηλά μέσα, απειλές, χρήση βίας ή άλλες μορφές εξαναγκασμού», σπεύδει να προσθέσει.

Τον Ιανουάριο του 2022 αφήνει το γραφείο του στο υπουργείο Εξωτερικών, στο κέντρο της πόλης, για να μετακομίσει στη λεωφόρο Θηβών, στην περιοχή του Αγ. Ι. Ρέντη, αναλαμβάνοντας τη θέση του ειδικού γραμματέα Προστασίας Ασυνόδευτων Ανηλίκων στο υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου. Αλλωστε, είναι και ο ίδιος πολυπολιτισμικός, καθώς οι ρίζες της οικογένειάς του… απλώνονται από τον Πόντο και την Ιταλία μέχρι την Ισπανία.

Δεν είναι λίγες οι τραγικές ιστορίες παιδιών που καλείται να διαχειριστεί ο ίδιος και η ομάδα του. Θυμάται χαρακτηριστικά αυτήν ενός παιδιού, 10 ετών, κουρδικής καταγωγής από το Ιράκ. Σε ένα από τα ναυάγια που σημειώθηκαν στα νερά του Αιγαίου το παιδί έχασε τους γονείς και τα αδέρφια του. Το μικρό αγόρι βρέθηκε ξαφνικά μόνο του σε μια ξένη χώρα και για σχεδόν τέσσερις μήνες φιλοξενήθηκε σε ένα από τα κέντρα φιλοξενίας ασυνόδευτων ανηλίκων υπό την εποπτεία της Ειδικής Γραμματείας, λαμβάνοντας τη δέουσα υποστήριξη για το τραύμα που βίωνε. «Τότε ξεκίνησε μια μεγάλη έρευνα με στόχο την αξιολόγηση του βέλτιστου συμφέροντος του ανηλίκου και το παιδί τελικά επανενώθηκε με μέλη της ευρύτερης οικογένειάς του με βάση την αρχή της οικογενειακής ενότητας».

Παιδιά που φτάνουν μετά από δυσκολίες και έχοντας ενδεχομένως γίνει αντικείμενα εκμετάλλευσης. Παιδιά που στην αρχή ζούσαν κάτω από γέφυρες, σε παγκάκια, σε διαμερίσματα με ενήλικους ομοεθνείς τους, με τους οποίους όμως δεν είχαν καμία συγγενική σχέση. Ο αριθμός των ασυνόδευτων ανηλίκων – η πλειονότητα από το Αφγανιστάν, το Μπανγκλαντές και το Πακιστάν – το 2020 είχε φτάσει τις 4.222, ενώ μεταξύ αυτών υπήρχαν και τα «αόρατα» προσφυγόπουλα, περισσότερα από 1.000, παιδιά δηλαδή που κανείς δεν γνώριζε πού βρίσκονται και πώς ζουν.

Αυτή τη ζοφερή και… αόρατη πραγματικότητα είχε καταγράψει το 2020 και έρευνα του Παντείου Πανεπιστημίου, τα αποτελέσματα της οποίας δημοσιεύθηκαν πριν από μερικές ημέρες. Σύμφωνα με τα στοιχεία, τον Σεπτέμβρη του 2020, 67% του δείγματος των παιδιών της έρευνας που ζούσαν σε επισφαλείς συνθήκες έφυγαν από τη χώρα τους εντελώς μόνα, ενώ 7 στα 10 βίωσαν βία είτε στις χώρες τους είτε κατά τη διάρκεια του ταξιδιού. «Είμαι 17½ ετών, με καταγωγή από το Πακιστάν και περιμένω 8 μήνες, σε λίγο ενηλικιώνομαι, παρ’ όλα αυτά δεν πιστεύω ότι θα βρεθώ ποτέ σε ασφαλές μέρος», έλεγε ένας από τους ανήλικους την περίοδο που διεξαγόταν η έρευνα.

Σωτηρία για 3.000 παιδιά

Γι’ αυτή την ομάδα παιδιών η δημιουργία του Εθνικού Μηχανισμού Επείγουσας Ανταπόκρισης της Ειδικής Γραμματείας Προστασίας Ασυνόδευτων Ανηλίκων ήταν σωτήρια. Μέσα από την αδιάκοπη λειτουργία τής τηλεφωνικής γραμμής εντοπισμού αλλά και τις κινητές μονάδες που λειτουργούν στο πεδίο εντοπίστηκαν και στεγάστηκαν με ασφάλεια περίπου 3.000 παιδιά που διαβιούσαν σε επισφαλείς συνθήκες ή βρίσκονταν σε αστεγία στην ηπειρωτική χώρα. Μάλιστα, αυτή τη στιγμή λειτουργούν πανελλαδικά έξι Δομές Επείγουσας Φιλοξενίας Ασυνόδευτων Ανηλίκων, συνολικής χωρητικότητας 240 θέσεων, υπό την ευθύνη του ΔΟΜ.

Η κουβέντα δεν θα μπορούσε να μην πάει και στην αλληλεγγύη που δείχνουν – ή θα έπρεπε να επιδεικνύουν – οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, με το παράδειγμα της Εθελοντικής Μετεγκατάστασης να πέφτει στο τραπέζι.

Δεν είναι λίγες οι φορές που ο ίδιος βρέθηκε στον αεροδιάδρομο, προκειμένου να συνοδεύσει τα παιδιά που ήταν έτοιμα να ανέβουν στο αεροπλάνο με προορισμό άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Το πρόγραμμα Εθελοντικής Μετεγκατάστασης που συντονίζει η Ειδική Γραμματεία ξεκίνησε τον Απρίλιο του 2020 με την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και τη συνεργασία 13 κρατών – μελών της ΕΕ και άλλων χωρών. Εχοντας υποστηρίξει συνολικά πάνω από 1.300 ασυνόδευτα παιδιά, το πρόγραμμα ολοκληρώνεται στα τέλη του Μαρτίου, με συζητήσεις να γίνονται ήδη για την περαιτέρω παράτασή του στο μέλλον για τον πληθυσμό των ασυνόδευτων ανηλίκων.

Μόνο το 2022 πραγματοποιήθηκαν 13 πτήσεις με προορισμό τη Γαλλία και την Πορτογαλία. Πιο συγκεκριμένα, από τον Ιανουάριο του 2022 μέχρι και την πρώτη εβδομάδα του Δεκεμβρίου μεταφέρθηκαν συνολικά 113 ασυνόδευτοι ανήλικοι, ενώ στα τέλη Ιουνίου η Γαλλία ολοκλήρωσε τη μετεγκατάσταση όλων των ωφελουμένων της, με την Πορτογαλία να παραμένει στο πρόγραμμα, αναμένοντας να υποδεχτεί ακόμα 195 ασυνόδευτους ανηλίκους. Η πρώτη, δε, πτήση μετεγκατάστασης για το 2023 πραγματοποιήθηκε το πρωί της 31ης Ιανουαρίου, όταν αναχώρησαν 19 ασυνόδευτα παιδιά για την Πορτογαλία.

Το μεγάλο στοίχημα, όπως τονίζει ο Ηρακλής Μοσκώφ, είναι ο περιορισμός των άτυπων φυγών των ασυνόδευτων αλλά και η ένταξή τους. «Οταν τα παιδιά βλέπουν πως δεν έχουν βιώσιμη προοπτική, όταν αισθανθούν πως φτάνοντας στα 18 τους η δική μας υποστήριξη τελειώνει, τότε αρκετά αποφασίζουν να εγκαταλείψουν άτυπα τις δομές όπου φιλοξενούνται. Το επόμενο βήμα είναι η διεύρυνση του street work, να εκπαιδευτούν οι εμπλεκόμενοι επαγγελματίες για την άτυπη φυγή, να μάθουν πώς να κάνουν διαμεσολάβηση σε θέματα βίας, ναρκωτικών ουσιών. Αρα, λοιπόν, το να δώσουμε ουσιαστική προοπτική σε αυτά τα παιδιά είναι μονόδρομος». Και σε αυτό προσανατολίζεται, λέει ο ειδικός γραμματέας, το νομοσχέδιο για τον νέο μεταναστευτικό κώδικα, η δημόσια διαβούλευση του οποίου έληξε και πρόκειται να κατατεθεί προς ψήφιση στη Βουλή, με διάταξη που προωθεί τη νομιμοποίηση της διαμονής των νεαρών ενηλίκων, πρώην ασυνόδευτων ανηλίκων μέσω της κοινωνικής ένταξης, και συγκεκριμένα της φοίτησής τους στην τυπική εκπαίδευση.

«Πρέπει να πάμε προς τη νόμιμη μετανάστευση, να “χτυπήσουμε” έναν από τους λόγους που τους προκαλεί σοβαρή ανασφάλεια, που δεν είναι άλλος από το νομικό καθεστώς, να δημιουργήσουμε προενταξιακές πολιτικές που θα οδηγήσουν στην κοινωνική ένταξη, στη συμμετοχή στην τυπική και μη τυπική εκπαίδευση και κατ’ επέκταση στη νόμιμη απασχόληση». Αυτό που πάντα λέει – και το τονίζει κατά τη διάρκεια της κουβέντας μας – είναι πως τα παιδιά αυτά κάνουν φυσιολογικά πράγματα σε μη φυσιολογικές καταστάσεις.

«Αυτό που θέλω να πω είναι πως δεν θα πρέπει να κοιτάμε αυτά τα παιδιά με λύπηση ούτε να τα αντιμετωπίζουμε ως έκτακτη κατάσταση. Αντίθετα, θα πρέπει να τους δώσουμε όλα εκείνα τα εφόδια και τις προϋποθέσεις προκειμένου να γράψουν τη δική τους ιστορία από δω και πέρα, αφήνοντας πίσω τις δύσκολες και έκτακτες καταστάσεις». Αλλωστε, το ζήτημα της ψυχικής υγείας γι’ αυτά τα παιδιά είναι πολύ κρίσιμο.

Πιστοποίηση του έργου

Μπορεί η θεωρία να προηγείται της πράξης, στην περίπτωση της Ειδικής Γραμματείας του υπουργείου ωστόσο η σειρά έχει αλλάξει. Κι αυτό γιατί, όπως μου εξηγεί ο Ηρακλής Μοσκώφ, γίνεται μια μεγάλη προσπάθεια το έργο και οι δράσεις που πραγματοποιεί η Ειδική Γραμματεία να πιστοποιηθούν επιστημονικά. «Στόχο αποτελούν η καταγραφή και η συστηματοποίηση των καλών πρακτικών που έχουν αναπτυχθεί στο πεδίο, καθώς και η επιμόρφωση νέων επιστημόνων σε ζητήματα παιδικής προστασίας και μετανάστευσης. Προκειμένου να επιτευχθεί αυτός ο στόχος, στο πλαίσιο συνεργασίας με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, μέσα στο 2023 θα συσταθεί ομάδα εργασίας, η οποία θα καταγράψει τις καλές πρακτικές που έχουν αναπτυχθεί από την Ειδική Γραμματεία και τους συνεργάτες της, θα διενεργήσει μελέτες με σκοπό την αποτύπωση αυτών σε ερευνητικό επίπεδο, ενώ θα δημιουργήσει εξειδικευμένες εκπαιδεύσεις σε ζητήματα παιδικής προστασίας με απώτερο στόχο την πιστοποίηση των διαδικασιών αξιολόγησης βέλτιστου συμφέροντος και την κατάρτιση νέων εξειδικευμένων επαγγελματιών».