Συνετή χρηματοδότηση και κόκκινα δάνεια

Λέγεται ότι είναι προτιμότερο να ενθαρρύνεται η χαλαρή δανειοδότηση, παρά να προστατεύεται ο δανειολήπτης που βρίσκεται σε δυσχέρεια αποπληρωμής. Προσεκτική μελέτη δείχνει ότι αυτή η προσέγγιση είναι μυωπική. Καταρχάς, όσο πιο χαλαρά είναι τα κριτήρια χορήγησης, τόσο πιο πιθανό είναι το δάνειο να κοκκινίσει. Και να τεθούν σε κίνηση πρακτικές κατάχρησης θέσης σε υπόβαθρο σύγκρουσης συμφερόντων μεταξύ τραπεζικών στελεχών και καταθετών. Πρόβλημα το οποίο επιτείνεται όταν τα δάνεια θάβονται σε πολλαπλές τιτλοποιήσεις εκτός του τραπεζικού τομέα. Ενώ πολύ συχνά ανθούν αρπακτικές πρακτικές (predatory lending) και διακριτική μεταχείριση. Οπως καταδεικνύει η αμερικανική εμπειρία, τέτοιες πρακτικές κατεξοχήν παρατηρούνται σε βάρος φυλετικών μειονοτήτων και ατόμων χαμηλότερου μορφωτικού επιπέδου. Πρώτη επομένως αρχή πρέπει να είναι: δάνεια τα οποία πιθανολογείται ότι δεν θα αποπληρωθούν, δεν πρέπει να χορηγούνται. Οταν μάλιστα πρόκειται για καταναλωτικά δάνεια, πρέπει να πιθανολογείται ότι θα αποπληρωθούν. Και πάντως δεν πρέπει με δημόσιο χρήμα να ενθαρρύνεται δανειοδότηση που δεν θα ήταν συνετή. Διότι στρεβλώνει τα κίνητρα της τράπεζας, παραπλανά τον δανειολήπτη, κινεί χρήμα δίχως προοπτική.

Οταν όμως ένα δάνειο χορηγείται με συνετά κριτήρια και ο οφειλέτης βρεθεί σε αδυναμία αποπληρωμής, το δίκαιο πρέπει να ενθαρρύνει τον διακανονισμό και την αναδιάρθρωση – εφόσον αυτή είναι βιώσιμη. Και πάντως να παρέχει ειδική μέριμνα για την πρώτη κατοικία. Γιατί; Η προστασία του δανειολήπτη λειτουργεί ως μία μορφή συλλογικής ασφαλίσεως έναντι των κινδύνων που μπορεί να επισυμβούν. Πολλοί από αυτούς είναι ανυπαίτιοι: ασθένεια, απώλεια εργασίας, το κράτος βρίσκεται σε αδυναμία πληρωμών και φορτώνει τα δικά του χρέη στην κοινωνία κ.λπ. Το τραπεζικό σύστημα μπορεί ευχερέστερα να ισοσταθμίσει το οικείο κόστος ασφάλισης. Αυτό κατά μείζονα λόγο ισχύει για τη δευτερογενή αγορά, τα αλλοδαπά funds που έχουν αγοράσει τα δάνεια σε εξαιρετικά χαμηλή τιμή. Περαιτέρω, η εξώθηση μεγάλου μέρους του πληθυσμού στην πτωχοποίηση στερεί την κοινωνία από δημιουργικότητα, αλλά και από ευκαιρίες. Σε αυτόν τον συλλογισμό στηρίζεται, για παράδειγμα, το μαζικό πρόγραμμα κουρέματος φοιτητικών δανείων του Προέδρου Μπάιντεν – το οποίο έχει προκαλέσει τη μήνιν των συντηρητικών. Τέλος, παραμένει αδυσώπητο το ερώτημα: ποιες θα είναι οι συνέπειες στο παραγωγικό δυναμικό της χώρας από μία μαζική, αναγκαστική μεταφορά περιουσιών – ερώτημα που υπονόησε προ ημερών ο Κ. Σημίτης;

Ο αντίλογος είναι ότι η εύνοια προς τον οφειλέτη δίδει λάθος μήνυμα και παράλληλα αυξάνει το κόστος δανεισμού. Εξαρτάται. Πρέπει να είμαστε σε θέση να διακρίνουμε τη βιώσιμη από την καιροσκοπική (ή την απέλπιδα) ρύθμιση – με κριτήριο όμως αναφοράς την αγοραία αξία του δανείου. Και πάντως πρέπει να αναδέχονται και οι τράπεζες τις δικές τους ευθύνες, όταν επιλέγουν πού δίδουν τα λεφτά των καταθετών.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι διδάκτωρ Νομικών του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ.