Κάν’ το όπως οι Αιθίοπες

Ο Μάικλ Κρόλι απολαμβάνει να πηγαίνει για τρέξιμο σε πάρκα ή στους ποδηλατόδρομους κοντά στο σπίτι του στο Ντάραμ της Αγγλίας. Φορά ένα ζευγάρι Nike Vaporfly, παρακολουθεί την πρόοδο στο Garmin του και μοιράζεται με άλλους δρομείς την προπόνησή του στο Strava. Ωστόσο, αν τον παρακολουθούσε κανείς συνεχώς, θα εντόπιζε κάποια ασυνήθιστα χαρακτηριστικά. Για παράδειγμα, το ότι σπριντάρει ξαφνικά κάνοντας ζιγκ – ζαγκ ανάμεσα στα δέντρα, ακόμη και μέσα στη νύχτα, φορώντας φακό κεφαλής. Το να πίνει, γυρίζοντας σπίτι, ένα ρόφημα από κριθάρι και μέλι. Ή το ότι του αρέσει να συζητά τις προπονήσεις του τηλεφωνώντας στην Αιθιοπία.

Ο 35χρονος Κρόλι έχει εκπροσωπήσει τη Μεγάλη Βρετανία και τη Σκωτία σε αγώνες μεγάλων αποστάσεων, αλλά είναι επίσης και επίκουρος καθηγητής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Ντάραμ. Για χρόνια αναρωτιόταν πώς είναι δυνατόν, παρόλο που η Δύση είναι τόσο εξελιγμένη στην Αθλητική Επιστήμη και στην Προπονητική, οι καλύτεροι αθλητές μεγάλων αποστάσεων να εξακολουθούν να προέρχονται από την Αιθιοπία και άλλες χώρες της Ανατολικής Αφρικής.

Το βιβλίο

Το 2015 πέταξε για την Αιθιοπία ώστε να μάθει τον λόγο. Συγχρωτίστηκε με τους καλύτερους αθλητές της χώρας, έμεινε για 15 μήνες και έτρεξε εκατοντάδες χιλιόμετρα. Το αποτέλεσμα; Το βιβλίο του «Out of Thin Air» που κυκλοφόρησε εν μέσω λοκντάουν και στο οποίο καταγράφει τη «δρομική σοφία και μαγεία πάνω από τα σύννεφα στην Αιθιοπία».

«Οι περισσότεροι λέμε “Εντάξει, αυτοί τρέχουν κάθε μέρα 20 χλμ. ξυπόλητοι για να πάνε σχολείο” ή “είναι θέμα γονιδίων”, μα νομίζω ότι το ζήτημα είναι πολύ πιο περίπλοκο», λέει στους βρετανικούς «Times». H ανθρωπολογική επιτόπια εργασία μπορεί να είναι ένας συνδυασμός παρατήρησης και συμμετοχής. Ο Κρόλι μόλις εγκαταστάθηκε στην Αντίς Αμπέμπα, εργάστηκε σκληρά για να μάθει τη γλώσσα, τα αμχαρικά, και αγκάλιασε τα τοπικά έθιμα. Οι νέοι φίλοι του έσφαξαν ένα αρνί για χάρη του και το τηγάνισαν. Ενα βράδυ βρέθηκε να τρώει ωμό μοσχαρίσιο κρέας μαριναρισμένο σε ένα οινοπνευματώδες ποτό σαν τη βότκα. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι άρχισε να σηκώνεται στις 4 το πρωί για να τρέξει 35 χιλιόμετρα σε υψόμετρο 3.200 μ. από την επιφάνεια της θάλασσας, στο όρος Εντότο, που έχει θέα στην πρωτεύουσα. Ο Κρόλι κέρδισε τον σεβασμό τους και πολύ σύντομα τον επευφημούσαν στον στίβο φωνάζοντάς του «Αϊζόχ, φαρέτζ!», σε ελεύθερη απόδοση: «Κράτα γερά, ξένε!».

Θεμελιώδεις διαφορές

Ωστόσο, σύντομα ανακάλυψε θεμελιώδεις διαφορές μεταξύ της κουλτούρας τρεξίματος της Βρετανίας και της Αιθιοπίας. Στη Βρετανία δεν είναι ασυνήθιστο να δεις έναν μοναχικό δρομέα με κολάν να παίρνει τους δρόμους. Στην Αιθιοπία αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί άκρως αντικοινωνικό ή ακόμα και ύποπτο. Το τρέξιμο δεν είναι μόνο μια κοινωνική δραστηριότητα, μαθαίνεις «ακολουθώντας τα πόδια» του δρομέα μπροστά σου. Υπάρχει ακόμη και ένας τύπος τρεξίματος που ονομάζεται «κοροκόντς», μια λέξη που προέρχεται από τον ήχο που κάνουν συγχρονισμένα πατήματα στα χαλίκια. «Δεν πρόκειται για εσένα που έχεις αντίπαλο τον εαυτό σου, αλλά για ομαδική δουλειά», λέει.

Οι αιθίοπες δρομείς επιδιώκουν μια κατάσταση ολόπλευρης μέγιστης φυσικής κατάστασης και για εκείνους η υπομονή είναι αρετή. Οι προπονητές θυμώνουν αν τρέχεις πολύ γρήγορα. Η εξοικονόμηση ενέργειας είναι πρωταρχικής σημασίας. «Μερικοί έχουν ρολόγια Garmin, αλλά οι περισσότεροι κρατούν τέλειο pace χρησιμοποιώντας το μυαλό τους», παρατηρεί. Και ενώ οι δυτικοί δρομείς κοπανιούνται συνεχώς στην άσφαλτο, οι Αιθίοπες σπάνια τρέχουν σε δρόμους. Αντ’ αυτού, ο Κρόλι βρέθηκε να κάνει ζιγκ – ζαγκ μέσα σε λάσπες και κοτρώνες αναπνέοντας περιορισμένο σε οξυγόνο βουνίσιο αέρα. Μπορεί να έτρεχε 35-40 χλμ. πριν το πρωινό, ακολουθούμενο από διατάσεις και 40 λεπτά ποδαρόδρομο για το σπίτι. Στη Βρετανία έτρωγε πρωτεΐνη ή υδατάνθρακες μέσα σε ένα εικοσάλεπτο από το τρέξιμό του. Στην Αιθιοπία τσιμπολογούσε ρεβίθια που φύτρωναν στα χωράφια ή έπινε μπέσο, ένα ψημένο ρόφημα από κριθάρι και μέλι που έχει γεύση αλευριού. Μερικές φορές έπινε απλώς δύο λίτρα μπίρα που ονομάζεται «τέλα» και η οποία πωλείται σε πάγκους στον δρόμο.

Διέξοδος από τη φτώχεια

«Το τρέξιμο σε ανηφόρα σε λόφους ή έξω από τον στίβο πάνω από κούτσουρα δέντρων και βράχους επηρεάζει τους μυς των ποδιών διαφορετικά από το τρέξιμο στην άσφαλτο. Και το υψόμετρο είναι προφανώς καλό για την οξυγόνωση του αίματος. Η έλλειψη τροφής είναι σκληρή, αλλά ενθαρρύνει το σώμα να χρησιμοποιεί τους λιγοστούς πόρους προσεκτικά».

Οι Αιθίοπες δρομείς δεν βλέπουν τους εαυτούς τους ως φυσικά προικισμένους. Το τρέξιμο είναι μια διέξοδος από τη φτώχεια. Στο βιβλίο ο Κρόλι συναντά έναν δρομέα που ονομάζεται Φάζιλ, που ήταν βοσκός πριν ασχοληθεί με το άθλημα. Ενας άλλος δρομέας, ο Αμπέρε, έβγαζε τα προς το ζην οδηγώντας ένα ποδηλατοταξί. Μόλις ασχολήθηκε με το τρέξιμο, ανακάλυψε ότι μπορούσε να τρέξει ημιμαραθώνιο σε… 61 λεπτά φορώντας ένα ζευγάρι σανδάλια (δεν μπορούσε να αγοράσει παπούτσια για τρέξιμο). «Υπάρχει η αίσθηση ότι το τρέξιμο είναι δύσκολο, αλλά η ζωή μπορεί να είναι πιο δύσκολη», λέει ο Κρόλι. «Οταν τους είπα ότι είχα κανονική δουλειά στην Αγγλία, μπερδεύτηκαν και με ρώτησαν: “μα τότε γιατί τρέχεις;”». Ο Κρόλι έχει μια καλή δουλειά, οικογένεια. Τρέχει για φυσική κατάσταση φυσικά, αλλά και για «αντίσταση στην άνεση». Το τρέξιμο επιτρέπει σε κάποιον να ανακτήσει «κάτι παλιό και άγριο». «Το νιώθουν και οι αιθίοπες δρομείς», λέει. «Ξέρω ότι ο φίλος μου ο Χάιλιγιε το ένιωθε».

Στις 3 τα μεσάνυχτα

Α ναι. Ο Χάιλιγιε μια μέρα τον ξύπνησε για να πάνε για τρέξιμο στις 3 τα μεσάνυχτα. Γιατί; Διότι από τότε που έπιασε κανονική δουλειά ένιωθε «υπερβολικά άνετα». Ενιωθε καλύτερα επιβιώνοντας με 200 μπιρ τον μήνα (τότε περίπου 7 ευρώ) όταν δεν είχε λεφτά ούτε για να πάρει το λεωφορείο για να πάει για προπόνηση.

Παρά την έντονη αφοσίωση των Αιθιόπων, είναι δύσκολο να αποφύγουμε την ιδέα ότι έχουν ένα εγγενές χάρισμα. Ο Κρόλι επισκέπτεται την πόλη Μπεκότζι, 3.500 μ. πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Εχει πληθυσμό μόλις 17.000 κατοίκους, ωστόσο από εκεί κατάγονται η πρώτη Αφρικανή που κέρδισε χρυσό ολυμπιακό μετάλλιο (Ντεράρτου Τούλου), η πρώτη Αφρικανή που κέρδισε τον Ολυμπιακό Μαραθώνιο (Φάτουμα Ρόμπα) και οι κάτοχοι παγκοσμίων ρεκόρ στα 5.000 μ. γυναικών (Τιρουνές Ντιμπάμπα) και 5.000 και 10.000 μ. ανδρών (Κενενίσα Μπεκέλε). «Το υψόμετρο είναι ένας παράγοντας», λέει ο Κρόλι. «Αλλά πέραν αυτού, ο τοπικός κόουτς Σενταγιέχου Εσέτου το εκμεταλλεύτηκε: δημιούργησε εκεί ένα μεγάλο προπονητικό καμπ κι έτσι όλοι έχουν μια ευκαιρία. Κανένα ταλέντο δεν λείπει».

Υαινες και «ύαινες»

Υπάρχουν βέβαια και σκοτεινά σημεία. Στην Αιθιοπική κουλτούρα τρεξίματος υπάρχει μια διάσταση που ονομάζεται «επικινδυνότητα». Οταν ο Κρόλι ζητά να μάθει τη σημαίνει αυτό τον Χάιλιγιε, εκείνος τον πηγαίνει τρέχοντας σε έναν κακοφωτισμένο δρόμο. Υπάρχουν δύο πιθανές απειλές: η μία είναι οι συμμορίες που συμπεριφέρονται σαν ύαινες. Η άλλη είναι οι πραγματικές ύαινες. «Μπορούν να πεταχτούν μπροστά σας. Οπότε ναι, σίγουρα προσθέτουν κίνητρο να τρέξεις γρήγορα». Στην Αιθιοπία επίσης το ντόπινγκ είναι ένα θέμα, αν και παρουσιάζεται με τη μορφή μάγων – γιατρών που ισχυρίζονται ότι μπορούν να «κλέψουν» την ενέργεια από έναν δρομέα και να τη χαρίσουν σε έναν άλλο παίρνοντας, ας πούμε, μια ιδρωμένη κάλτσα του και χρησιμοποιώντας ένα ξόρκι για να τραβήξουν δύναμή του. «Στην Αιθιοπία, μια θαυματουργή βελτίωση στην απόδοση μπορεί να οφείλεται στα ναρκωτικά, αλλά είναι πιθανό να αποδοθεί στη μαγεία», λέει ο Κρόλι. «Η χρήση φαρμάκων που βελτιώνουν την απόδοση είναι ίσως ενδεικτική μιας πιο ατομικιστικής τάσης στο άθλημα [στην Αιθιοπία]. Τα χρήματα από χορηγίες, ακόμη και τα παπούτσια Nike Vaporfly, που ξεπερνούν τις δυνατότητες των περισσότερων δρομέων στην Αιθιοπία, έχουν διευρύνει το χάσμα μεταξύ των επιτυχημένων και των ελπιδοφόρων στην κορυφή του αθλήματος».

Τα πιο δυνατά κομμάτια του βιβλίου είναι όταν ο Κρόλι κοντεύει να χάσει όλο του το κουράγιο. «Οι δρομείς εδώ έχουν πάντα εκνευριστικά δίκιο», σημειώνει στωικά όταν ύστερα από ένα τρέξιμο 35 χιλιομέτρων του λένε να μην κάθεται αραχτός στα βράχια, αλλά να κάνει διατάσεις.

Πάντως έχει κάνει φίλους για μια ζωή και επιστρέφει στην Αιθιοπία δύο φορές τον χρόνο. Στο Ντάραμ προπονείται για τους αγώνες. Η Αθλητική Επιστήμη υπαγορεύει να προπονείται καλά, να τρώει σωστά και να κοιμάται σωστά, αλλά πάντα υπάρχει χώρος για λίγη μαγεία. «Τίποτα δεν με εμπνέει περισσότερο από την αθλητική μου φόρμα της ομάδας της Αιθιοπίας», λέει χαμογελώντας.

Επτά μαθήματα από την Αιθιοπία

1         Εάν είναι δυνατόν, μην τρέχετε μόνοι. Στην Αιθιοπία, η «ομάδα» βελτιώνεται τρέχοντας μαζί και ακολουθεί ατομική πρόοδος. Δοκιμάστε να τρέξετε σε χαλίκι ώστε τα συγχρονισμένα βήματα να κάνουν έναν ήχο «κοροκόντς». Αφήστε τον ρυθμό να μπει στην ψυχή σας και ακολουθήστε τα πόδια μπροστά σας.

2         Μην τρέχετε σε άσφαλτο πολύ συχνά. Οι κορυφαίοι Αιθίοπες δρομείς το κάνουν μόνο μία φορά την εβδομάδα. Δοκιμάστε να τρέξετε σε ανηφόρες μέσα από δάση. Βάλτε μερικά σπριντ σε ζιγκ – ζαγκ, σαν το «φάρτλεκ» στην προπόνηση. Θα χρησιμοποιήσετε διαφορετικό σετ μυών των ποδιών και θα αποφύγετε τους επαναλαμβανόμενους τραυματισμούς καταπόνησης.

3         Τρέξτε τη νύχτα. Οι αιθίοπες δρομείς δίνουν μεγάλη σημασία στην ποιότητα του αέρα στον οποίο ασκούνται. Οι Αιθίοπες εκτός από το υψόμετρο εκτιμούν επίσης το τρέξιμο τη νύχτα ή νωρίς το πρωί, όταν τα επίπεδα κυκλοφορίας και ρύπανσης είναι χαμηλά.

4         Μην τρέχετε πολύ γρήγορα. Ο Αιθίοπας πρώην Ολυμπιονίκης και παγκόσμιος πρωταθλητής Χαϊλέ Γκερμπρεσελασιέ έχασε κάποτε ένα έπαθλο 1 εκατ. δολαρίων σε έναν αγώνα 10 χλμ. στο Ντουμπάι επειδή δεν κατάφερε να σπάσει το παγκόσμιο ρεκόρ για ένα δευτερόλεπτο. Η μικροδιαχείριση του ρυθμού είναι το κλειδί για το τρέξιμο στην Αιθιοπία.

5         Πιείτε μπέσο. Αντί για ετοιματζίδικες μπάρες πρωτεΐνης, κάντε την επιλογή αμέτρητων πρωταθλητών Αιθιοπίας. Το μπέσο παρασκευάζεται από έντονα καβουρδισμένο αλεύρι κριθαριού αναμεμειγμένο με νερό και μέλι. Παχύ, γλυκό και χορταστικό, φημίζεται για την ενίσχυση της αποκατάστασης μετά το τρέξιμο και την καλή υγεία του εντέρου.

6         Χρησιμοποιήστε την «ψευδαίσθησή» σας. Το τρέξιμο μεγάλων αποστάσεων είναι δύσκολο. Εισαγάγετε λοιπόν ένα παιχνιδιάρικο στοιχείο στη διανοητική σας προσέγγιση. Βρείτε έναν λόγο για τον οποίο τρέχετε.

7         Ελέγξτε τους περισπασμούς σας. Το Netflix, ο καναπές, το Ιντερνετ στην Αιθιοπία είναι εχθροί της αθλητικής δέσμευσης. Βγείτε έξω. Ξεκινήστε να τρέχετε.