Γράφοντας για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο που κατέστρεψε τις δύο ηγέτιδες πόλεις-κράτη της κλασικής Ελλάδας πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια, ο Θουκυδίδης εξηγούσε: «Η άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που προκάλεσε στη Σπάρτη ήταν αυτό που έκανε τον πόλεμο αναπόφευκτο». Εκτοτε η ανάλυσή του χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον στις διεθνείς σχέσεις. O σημαντικός καθηγητής Δημόσιας Διοίκησης του Χάρβαρντ Γκράχαμ Αλισον έκανε την έκφραση τίτλο του βιβλίου του «Destined for war: can America and China escape Thucydides’s trap?» (2017), το οποίο κυκλοφόρησε στα ελληνικά ως «Σε τροχιά πολέμου» (εκδ. Πεδίο, μτφ. Λουκρητία Μακροπούλου, 2020). Από αυτό παραθέτουμε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα.
«Ο κόσμος δεν έχει ξαναζήσει ποτέ μια τόσο γρήγορη τεκτονική μετατόπιση της παγκόσμιας ισορροπίας ισχύος όπως αυτή που προκάλεσε η άνοδος της Κίνας. Αν οι ΗΠΑ ήταν μια επιχείρηση, τότε στα χρόνια που ακολούθησαν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτή θα αναλογούσε στο 50% της παγκόσμιας οικονομικής αγοράς. Μέχρι το 1980 το ποσοστό αυτό είχε μειωθεί στο 22%. Τρεις δεκαετίες διψήφιου ποσοστού κινεζικής ανάπτυξης μείωσαν σήμερα το μερίδιο των ΗΠΑ στο 16%. Αν συνεχιστούν οι τρέχουσες τάσεις, το μερίδιο των ΗΠΑ στην παγκόσμια οικονομική παραγωγή κατά τις επόμενες τρεις δεκαετίες θα μειωθεί περαιτέρω, φτάνοντας το 11%. Κατά την ίδια περίοδο, το μερίδιο της Κίνας στην παγκόσμια οικονομία θα έχει εκτοξευθεί από 2% το 1980 σε 18% το 2016, βαίνοντας προς το 30% το 2040.
Η οικονομική ανάπτυξη της Κίνας τη μετατρέπει σε έναν έξοχο πολιτικό και στρατιωτικό ανταγωνιστή. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, καθώς οι αδέξιες αμερικανικές απαντήσεις στις σοβιετικές προκλήσεις συσσωρεύονταν, μια πινακίδα στο Πεντάγωνο έγραφε: «Αν ποτέ αντιμετωπίσουμε έναν πραγματικό εχθρό, θα βρεθούμε σε μεγάλο μπελά». Η Κίνα είναι ένας εν δυνάμει σοβαρός εχθρός.
Η πιθανότητα να βρεθούν οι ΗΠΑ και η Κίνα σε εμπόλεμη κατάσταση μοιάζει απίθανη αλλά και απερίσκεπτη. Ωστόσο, η επέτειος των εκατό ετών από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο μας υπενθύμισε την ανθρώπινη δυναμική στην ανοησία. Οταν λέμε ότι ο πόλεμος είναι κάτι το «αδιανόητο», μιλάμε για το τι είναι πιθανό να συμβεί στον κόσμο ή για αυτό που μπορεί να αντιληφθεί ο περιορισμένος νους μας;
Στις τρέχουσες συνθήκες, το πλέον κομβικό ερώτημα για την παγκόσμια τάξη είναι αν οι ΗΠΑ και η Κίνα μπορούν να αποφύγουν την «παγίδα του Θουκυδίδη». Οι περισσότερες από τις διαμάχες που ταίριαζαν με αυτό το μοτίβο είχαν άσχημη κατάληξη. Κατά τα πεντακόσια προηγούμενα χρόνια, σε δεκαέξι περιπτώσεις μια μεγάλη αναδυόμενη δύναμη απείλησε να εκτοπίσει μια κυρίαρχη δύναμη. Στις δώδεκα από αυτές η κατάληξη ήταν ο πόλεμος. Οι τέσσερις περιπτώσεις που απέφυγαν αυτή την έκβαση το κατάφεραν μόνο με τεράστιες και οδυνηρές προσαρμογές στις συμπεριφορές και τις δράσεις του διεκδικητή αλλά και του προκαλούμενου.
Οι ΗΠΑ και η Κίνα μπορούν κι αυτές να αποφύγουν τον πόλεμο αν καταφέρουν να εσωτερικεύσουν δύο άβολες αλήθειες. Πρώτον, με τα σημερινά δεδομένα, ένας πόλεμος μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ στις επόμενες δεκαετίες δεν είναι απλώς πιθανός αλλά πολύ περισσότερο αναμενόμενος από όσο πιστεύεται. Πράγματι, στα ιστορικά αρχεία ένας πόλεμος είναι πιο πιθανός παρά απίθανος. Υποτιμώντας περαιτέρω τον κίνδυνο, αυξάνουμε το ρίσκο. Αν οι ηγέτες του Πεκίνου και της Ουάσιγκτον συνεχίσουν αυτό που έκαναν κατά την περασμένη δεκαετία, τότε οι ΗΠΑ και η Κίνα σχεδόν σίγουρα θα καταλήξουν σε πόλεμο. Δεύτερον, ο πόλεμος δεν είναι αναπόφευκτος. Η Ιστορία δείχνει ότι οι κυρίαρχες δυνάμεις μπορούν να διαχειριστούν τις σχέσεις με τους αντιπάλους, ακόμα και με αυτούς που απειλούν να τις ανατρέψουν, χωρίς να πυροδοτήσουν έναν πόλεμο.
Το αρχείο αυτών των επιτυχιών αλλά και των αποτυχιών προσφέρει πολλά μαθήματα στους σημερινούς πολιτικούς. Οπως σημειώνει ο Τζορτζ Σανταγιάνα, μόνο όσοι δεν καταφέρνουν να μελετήσουν την Ιστορία είναι καταδικασμένοι να την επαναλάβουν.
