«Η Ελευσίνα μοιράζεται την ιστορία της με την Ευρώπη»

Μία εβδομάδα προτού η Ελευσίνα κάνει επισήμως το ντεμπούτο της ως Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης για το 2023, ο εκ των αρχιτεκτόνων της τελετής έναρξης, βρετανός σκηνοθέτης, Κρις Μπάλντουιν μιλάει στα «Πρόσωπα» για την εμπειρία της συνεργασίας του με τον γενικό καλλιτεχνικό διευθυντή της διοργάνωσης, Μιχαήλ Μαρμαρινό, για τις προσκλήσεις και τις δυσκολίες της προετοιμασίας και μας δίνει μια πρώτη γεύση από τα Μυστήρια που θα συμβούν στην ακτογραμμή αλλά και στη θάλασσα της Ελευσίνας το επόμενο Σάββατο.

Είστε ιδιαίτερα έμπειρος στη διοργάνωση τελετών και μεγάλης κλίμακας εκδηλώσεων. Ποια ιδιαιτερότητα έχει το εγχείρημα της τελετής έναρξης της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας στην Ελευσίνα;

Η εμπλοκή μου στη διοργάνωση άλλων πολιτιστικών πρωτευουσών της Ευρώπης (σ.σ.: στο Βρότσλαβ της Πολωνίας, στο Κάουνας της Λιθουανίας και στο Γκαλγουέι της Ιρλανδίας) αποδείχθηκε μια τεράστια περιπέτεια. Κάθε εγχείρημα απαιτεί δέσμευση τουλάχιστον ενός έτους και σε ορισμένες περιπτώσεις ξεπέρασε και τα τέσσερα χρόνια. Οι εκδηλώσεις μεγάλης κλίμακας θα έλεγα ότι είναι λιγότερο τελετές και περισσότερο χώροι ευρύτατης συνάντησης και συνομιλίας. Συχνά μπορεί να αποτελούν και σημεία καμπής στον τρόπο που μια πόλη βλέπει τον εαυτό της αλλά και την προσεγγίζουν οι άλλοι. Η πρόσκληση λοιπόν να συνεργαστώ με την Ελευσίνα αποτελεί μια μεγάλη ευθύνη και βεβαίως τιμή. Η Ελευσίνα βρίσκεται επίσης σε ένα σημείο καμπής μεταξύ της περιόδου της ραγδαίας ανάπτυξής της κατά τον 20ό αιώνα και του παρόντος. Και όπως και τόσα άλλα μέρη, χρειάζεται να βρει έναν πιο ολοκληρωμένο, μεταβιομηχανικό τρόπο ζωής και υποστήριξης των κατοίκων της. Αυτό είναι ένα από τα ζητήματα με τα οποία καταπιάνεται η τελετή. Σηματοδοτεί μια σημαντική στιγμή μετάβασης. Στην Ελευσίνα δεν θα έχει ξαναγίνει μια τέτοια εκδήλωση πολιτισμού, και μάλιστα για ένα ολόκληρο πολιτιστικό έτος. Η ακτογραμμή και το λιμάνι μετατρέπονται σε σκηνές για ένα μοναδικό γεγονός κατά το πρώτο Σαββατοκύριακο. Ακολουθούν 52 εβδομάδες και η Ελευσίνα 2023 έχει πολλά μυστήρια να αποκαλύψει καθώς θα προχωρά η χρονιά.

Ποιο είναι το κεντρικό στίγμα της τελετής έναρξης;

Η πόλη, οι άνθρωποι, το παρελθόν της, αρχαίο και πιο πρόσφατο, ο κόλπος της, ο υποθαλάσσιος κόσμος της, τα όνειρά της και οι διασυνδέσεις της με τον ευρύτερο κόσμο. Εχει μια πραγματικά ενδιαφέρουσα ιστορία να μοιραστεί με την Ευρώπη.

Το αρχαιολογικό και βιομηχανικό παρελθόν της πόλης λειτούργησε ως «βάρος» ή ως «ευλογία» για το εγχείρημά σας;

Η ταυτότητά της, η βιωμένη εμπειρία της, είναι η πηγή από την οποία αναβλύζει η ενσυναίσθηση. Αν η Ελευσίνα δεν είχε παρελθόν, αρχαιολογικό και βιομηχανικό, θα ήταν επειδή οι άνθρωποι δεν είχαν ζήσει τη ζωή τους εδώ, δεν είχαν φτιάξει τα σπίτια και τις οικογένειές τους, δεν είχαν κάνει στον τόπο αυτόν τα όνειρά τους. Τότε δεν θα υπήρχαν ούτε αυτές οι ιστορίες για να τις μοιραστούμε ούτε αυτές οι ιδέες που είναι αναγνωρίσιμες από όλους τους Ευρωπαίους.

Τι κρύβεται πίσω από τον τίτλο της τελετής έναρξης «Μυστήρια Μετάβασης-Μυστήριο 0»;

Η ιστορία! Ή μάλλον οι ιστορίες! Υπάρχει ένας αφηγητής στην παράστασή μας που είναι μια πολύ αναγνωρίσιμη τοπική φωνή (σ.σ.: πρόκειται για τον δύτη Κώστα Νιζάμη). Εργάστηκε στην Ελευσίνα, το λιμάνι της και σε όλο τον κόσμο όλη του τη ζωή. Και μέσω της ιστορίας του και της φωνής του μας συστήνονται πολλές άλλες φωνές από το παρελθόν και το παρόν. Καλούμαστε επίσης να σκεφτούμε αυτούς που θα γεννηθούν στην Ελευσίνα και σε ολόκληρο τον κόσμο. Είναι μια εμπνευσμένη φωνή που συνδέεται μοναδικά τόσο με τη θάλασσα όσο και με τη στεριά, τόσο με την επιφάνεια όσο και με το βάθος. Πριν από την παράσταση φτάνουν στην πόλη τέσσερις πομπές, διά ξηράς και διά θαλάσσης, από την Ελευσίνα και την Αθήνα, ακόμα και από χώρες μακρινές, από κάθε γωνιά της Ευρώπης. Ολες αυτές οι αφίξεις περιέχουν αλησμόνητες ιστορίες. Και εν συνεχεία, τη στιγμή που θα βρεθούμε όλοι μαζί στο παραλιακό μέτωπο, το κοινό θα κληθεί να δει, να ακούσει, ακόμα και να γευτεί άλλες 21 ιστορίες που θα ειπωθούν μέσα από πολιτιστικά δρώμενα κατά μήκος της ακτογραμμής, την οποία και θα μετατρέψουμε σε Πολιτιστική Ακτή για ένα βράδυ. Ελπίζω ότι αυτές οι πολλαπλές ιστορίες, που είναι ταυτόχρονα τοπικές αλλά και οικουμενικές, θα μείνουν στο κοινό αξέχαστες. Σε αυτόν τον υπερκορεσμένο κόσμο πληροφοριών, ελπίζω ότι αυτό το βράδυ θα μας κάνει να επιβραδύνουμε τους ρυθμούς για λίγο και να δούμε με φρέσκια ματιά πόσο όμορφο και περίπλοκο είναι αυτό το μέρος, πόσο πλούσιες είναι οι φωνές του και να νιώσουμε περήφανοι που ένα κοινό από ολόκληρη την Ευρώπη και τον κόσμο θα θελήσει να ακούσει και αυτές τις ιστορίες.

Πόσο καιρό σχεδιάζετε αυτή την τελετή και ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της;

Η προετοιμασία για μια Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης διαρκεί χρόνια. Για την τελετή έναρξης εργαζόμαστε συστηματικά εδώ και έναν χρόνο περίπου. Τα πράγματα ξεκινούν με έναν μόνο σπόρο και αναπτύσσονται από εκεί. Ετσι, παρά τους μήνες προγραμματισμού, τις τελευταίες εβδομάδες συντίθεται μια τεράστια ομάδα που σταδιακά μεγαλώνει.

Πόσα άτομα συμμετείχαν στην προετοιμασία της τελετής έναρξης;

Κυριολεκτικά εκατοντάδες. Πόσα άτομα υπάρχουν σε μια συμφωνική ορχήστρα; Σε μια χορωδία; Πόσοι είναι οι συνάδελφοι στο λιμεναρχείο; Πόσοι καλλιτέχνες, ορατοί και αόρατοι, σε περισσότερες από 20 πολιτιστικές εκδηλώσεις που θα πραγματοποιηθούν στην ακτογραμμή, ο καθένας με τις δικές του ομάδες παραγωγής και τεχνικών; Πόσοι είναι οι συμμετέχοντες στις τέσσερις πομπές που βαδίζουν στους δρόμους της Ευρώπης, στους δρόμους της Αθήνας και στα μονοπάτια της Ελευσίνας; Δεν είμαι σίγουρος ότι κάποιος γνωρίζει την απάντηση στην ερώτησή σας. Αλλά είναι πολλές, πολλές εκατοντάδες.

Πόσο επηρέασε τον τρόπο δουλειάς σας το γεγονός ότι το σενάριο, η ιδέα, ανήκει σε έναν άλλο σκηνοθέτη, τον γενικό καλλιτεχνικό διευθυντή της Ελευσίνας-Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, Μιχαήλ Μαρμαρινό; Πώς ήταν η μεταξύ σας συνεργασία;

Οταν ο Μιχαήλ με προσέγγισε πριν από έναν χρόνο, κάναμε μερικές μεγάλες και φοβερές συζητήσεις. Μου έδειξε τα αγαπημένα του και τα σημαντικά μέρη στην Ελευσίνα. Το πάθος του, η αγάπη του για τον τόπο και τους ανθρώπους ήταν εμφανή από την αρχή. Τόσο ο ίδιος όσο και η ομάδα του έχουν καταφέρει να αναπτύξουν πολλές σχέσεις με τους ντόπιους βασισμένες στην εμπιστοσύνη και στον σεβασμό. Πολύ γρήγορα συμφωνήσαμε ότι θα μπορούσαμε να χτίσουμε μαζί μια ιστορία χρησιμοποιώντας το πάθος μας για την ιστορία και το θέατρο.

Οπως προανέφερα, ο Μιχαήλ κι εγώ αποφασίσαμε ότι η Ελευσίνα είναι μια ιστορία από μόνη της και πρέπει να απολαύσει αυτή τη στιγμή για να συστηθεί στον κόσμο και ταυτόχρονα να δημιουργήσει μια συζήτηση με τον εαυτό της. Συμφωνήσαμε ότι ο στόχος μας θα διευκολυνόταν περισσότερο εάν ο αφηγητής ήταν κάποιος που θα γνώριζε την ιστορία ή θα ήταν ο ίδιος μέρος της ιστορίας και γι’ αυτό θα έπρεπε να πρόκειται για μια πολύ αναγνωρίσιμη τοπική φωνή. Ο Μιχαήλ πρότεινε μερικές ιδέες, ωστόσο συνεχίσαμε να επιστρέφουμε σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, ο οποίος έχει ζήσει και εργάζεται για δεκαετίες στην Ελευσίνα. Και μέσα από την ιστορία του και τη φωνή του μας συστήνονται πολλές άλλες από το παρελθόν και το παρόν. Μόλις καταλήξαμε σχετικά με τον αφηγητή μας, ο Μιχαήλ κι εγώ τού πήραμε συνέντευξη και τον ηχογραφήσαμε. Μεταγράψαμε τα λόγια του και στη συνέχεια τα χρησιμοποιήσαμε κατά λέξη, πηγαίνοντας άλλοτε μπρος και άλλοτε πίσω στη διήγησή του. Δεν επινοήσαμε φράσεις ή προτάσεις – όλα προέρχονται από τη βιωμένη εμπειρία του αφηγητή μας.

Χρησιμοποίησα τη δική μου μέθοδο εργασίας, την «πολιτοκεντρική δραματουργία». Είναι μια προσέγγιση για τη δημιουργία παραστάσεων μεγάλης κλίμακας σχεδιασμένων ειδικά για κάθε τοποθεσία και σε εις βάθος συνεργασία με τους ανθρώπους του τόπου. Ο Μιχαήλ συνεισέφερε με όλες τις γνώσεις του για τον τόπο, τη δραματουργία, την ελληνική γλώσσα και τη μυθολογία. Μόλις το ηχητικό μας σενάριο ήταν έτοιμο, προσεγγίσαμε τον συνθέτη Αγγελο Τριανταφύλλου, του οποίου η μουσική λειτουργεί ως «δομική ράχη» της παράστασης. Οι συνάδελφοί μου Φελίπ Τζεφρόι, σχεδιαστής του κύριου στοιχείου που αποκαλύπτουμε κατά τη διάρκεια της τελετής, και Πέτκο Τάντσεφ, ο οποίος σχεδίαζε τον φωτισμό και τις προβολές, συνέβαλαν επίσης ουσιαστικά στη διαδικασία.

Νομίζω ότι το αποτέλεσμα είναι η απόλυτη συγχώνευση των εμπειριών και των προσεγγίσεων εξίσου και των δυο μας. Αν με ρωτούσατε ποιος έγραψε το σενάριο ή ποιος αποφάσισε πώς να χρησιμοποιήσει τον χώρο, θα απαντούσα «όχι εμείς, ο αφηγητής» ή «αυτός ή ίσως και οι δυο μας». Κι αυτό είναι απλώς υπέροχο.

Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση;

Υπάρχουν οι συνηθισμένες, όπως ο χρόνος, ο κορωνοϊός και η απόσταση, αλλά τα καταφέραμε πολύ καλά με όλα αυτά, νομίζω. Δεν προέκυψε κάποιο σημαντικό θέμα όσον αφορά το δημιουργικό κομμάτι, δεδομένου του περιορισμένου χρόνου που είχαμε στη διάθεσή μας: από τον εξαίρετο Εμμανουήλ Μανουσάκη, ο οποίος δημιούργησε ένα ολοκληρωμένο ηχητικό τοπίο με βάση τη μουσική του Αγγελου Τριανταφύλλου, ως την ηχογράφησή του από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών και την ομάδα Chóres. Η μεγαλύτερη πρόκληση στην πραγματικότητα ήταν να συνδυαστούν τα διαφορετικά σημεία τόσο στη στεριά όσο και στη θάλασσα, αλλά στη συνέχεια, όταν η ελληνική ομάδα παραγωγής View Master Events συνεργάστηκε με την Ελευσίνα 2023, τότε διαπίστωσα ότι ακόμα και το θεωρητικά αδύνατο γίνεται δυνατό.

Και το δυσκολότερο εμπόδιο;

Κάθε εμπόδιο μπορεί να γίνει εφιάλτης που σε κρατά ξάγρυπνο τη νύχτα και σε αγχώνει. Εναλλακτικά μπορείς να αντιμετωπίσεις αυτά τα εμπόδια ως δημιουργικές προκλήσεις, ως ευκαιρίες που μπορείς να μοιραστείς με μια ομάδα που να είναι νέα, φρέσκια και πνευματικά γενναιόδωρη και να βρείτε μαζί μια λύση. Τα εμπόδια δεν επιλύονται πάντα με χρήματα ή με επιπλέον χρόνο. Η λύση μπορεί να έχει να κάνει με τη συνεργασία και συνήθως είναι απίστευτα απλή: σταματάμε να βλέπουμε το εμπόδιο ως πρόβλημα, αλλά το αντιμετωπίζουμε ως κεντρικό στοιχείο σχεδιασμού. Το φέρνουμε στο προσκήνιο. Το κάνουμε ενδιαφέρον και αναπόφευκτα ελκυστικό.

Για ποιον λόγο η τελετή έναρξης θα διαρκέσει δύο ημέρες;

Διότι υπάρχουν πολλά να δείτε, να μοιραστείτε, να κάνετε και να προετοιμαστείτε για τη χρονιά που έρχεται. Και για να γίνουν ένα οι ντόπιοι με όσους έρχονται από ολόκληρη την Ευρώπη, και όχι μόνο, πρέπει να φάμε μαζί τουλάχιστον δύο φορές για να αρχίσουμε να μοιραζόμαστε τα μυστήρια αυτού του τόπου.

Η στιγμή της προετοιμασίας που δεν θα ξεχάσετε ποτέ είναι…

Οταν ο ηχολήπτης μας ηχογράφησε τα τελευταία λόγια του ντόπιου αφηγητή και μας επιβεβαίωσε ότι η ηχογράφηση ήταν εξαιρετική.

Ο αστάθμητος παράγοντας που φοβάστε είναι…

Η θάλασσα. Αλλά και πάλι δεν θα αφήσουμε τη θάλασσα να γίνει εμπόδιο. Η θάλασσα είναι η λύση, το μυστικό.

Ποιο είναι το αγαπημένο σας κομμάτι της τελετής και γιατί;

Μπορώ να σας απαντήσω μετά; Διότι το αγαπημένο μου κομμάτι είναι κατά την προσφορά του δώρου.