«Τα αρχεία του Τύπου συμπληρώνουν την έρευνα»

Η δική σας εισήγηση αφορά τους έλληνες περιηγητές στην Ισπανία. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά που εξετάζετε, σε αδρές γραμμές;

Σημαντικό μέρος της ελληνικής ταξιδιωτικής λογοτεχνίας του πρώτου μισού του 20ού αιώνα οφείλεται στην πρωτοβουλία του Τύπου, με τις αποστολές διακεκριμένων εκπροσώπων των ελληνικών γραμμάτων, οι οποίοι μας άφησαν εξαιρετικά δείγματα κειμένων περιγράφοντας μεταξύ άλλων την Ισπανία. Κάποια από αυτά, όπως των Κώστα Ουράνη, Σπύρου Μελά και Ζαχαρία Παπαντωνίου, αναδημοσιεύτηκαν αργότερα σε αυτοτελείς εκδόσεις, στην εφημερίδα «Ελεύθερον Βήμα». Στην εισήγησή μου εξετάζονται τα πρωτότυπα κείμενα και το πώς παρουσιάστηκαν συγκεντρωτικά στα βιβλία που δημοσιεύτηκαν κάποια χρόνια αργότερα. Επίσης καταγράφονται οι ακριβείς ημερομηνίες της δημοσίευσης των ανταποκρίσεων, ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η παρουσίαση και ο σχολιασμός των χαρακτηριστικών της χώρας που επισκέφτηκαν, των πόλεων, των μνημείων, της ιστορίας του πολιτισμού και των ανθρώπων τους, καθώς και η ιδεολογία που εκφράζουν οι συγγραφείς. Στην παρουσίαση εντάσσονται επίσης οι συχνά ανυπόγραφες περιγραφές για την Ισπανία και τον πολιτισμό της τόσο στο «Ελεύθερον Βήμα», όσο και στα «Αθηναϊκά Νέα».

Πιστεύετε ότι το άνοιγμα των αρχείων του Τύπου, αλλά και των λογοτεχνικών / ιστορικών, αποτελούν μία κατεύθυνση που θα μπορούσε να γενικευτεί προς όφελος των ερευνητών και της ευρύτερης κοινωνίας;

Το άνοιγμα των αρχείων του Τύπου άρχισε, εδώ και αρκετά χρόνια, με την ψηφιοποίηση και τη διάθεσή τους στο ερευνητικό και μη κοινό από δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς της χώρας, ακολουθώντας το παράδειγμα άλλων χωρών που προηγήθηκαν. Χαρακτηριστικά είναι τα παραδείγματα των ψηφιακών βιβλιοθηκών της Βουλής των Ελλήνων, που διαθέτουν σε ελεύθερη πρόσβαση περίπου 3.000 τίτλους εφημερίδων και περιοδικών του 19ου και 20ού αιώνα, και της Εθνικής Βιβλιοθήκης που επίσης προσφέρει σε ψηφιακή μορφή σημαντικό μέρος των εφημερίδων Ακρόπολις, Εμπρός, Μακεδονία, Σκριπ, Ελευθερία, Ριζοσπάστης. Υπάρχει, όμως, και ένας σημαντικός αριθμός δημοσίων και ιδιωτικών βιβλιοθηκών που  έχουν κάνει ήδη σημαντικά βήματα σ’ αυτόν τον τομέα. Τα αποτελέσματα είναι εμφανή στην έρευνα που έχει πραγματοποιηθεί και δημοσιευτεί μέχρι σήμερα, όπως επίσης, ενδεικτικός είναι ο αριθμός των διδακτορικών διατριβών που έχουν υλοποιηθεί ή υλοποιούνται τα τελευταία χρόνια με βάση αυτά τα αρχεία.

Είναι εύλογο λοιπόν ότι το άνοιγμα των ιστορικών αρχείων των εφημερίδων πανελλήνιας κυκλοφορίας είναι αναγκαίο, διότι στα κείμενά τους περιλαμβάνεται η πολιτική, οικονομική, κοινωνική, πολιτιστική, λογοτεχνική και επιστημονική πορεία της χώρας για τουλάχιστον έναν αιώνα. Πρόκειται για σημαντικότατες πηγές που συμπληρώνουν το αρχειακό υλικό, δίνοντας μια ευρύτερη ενημέρωση, αλλά και διαφορετικές προσεγγίσεις και ιδεολογίες που διευκολύνουν σε μεγάλο βαθμό την ερμηνεία και την καλύτερη κατανόηση των συμβάντων.

Από την άποψη αυτή, το άνοιγμα των ιστορικών αρχείων εφημερίδων, όπως ΤΑ ΝΕΑ και ΤΟ ΒΗΜΑ, που καλύπτουν την ενημέρωση και τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης επί έναν αιώνα, είναι ένα από τα καλύτερα νέα όχι μόνο για τον επιστημονικό κόσμο, αλλά και για ένα ευρύτερο κοινό. Το συνέδριο που διοργανώνεται στις 5 και 6 Δεκεμβρίου είναι ένα πρώτο βήμα για την παρουσίαση του τεράστιου πλούτου πληροφοριών που περιέχουν οι συγκεκριμένες εφημερίδες και θα δώσει επίσης την ευκαιρία μιας πρώτης γνωριμίας σε όσους το παρακολουθήσουν.

Πώς μπορεί να αντιδράσει κανείς για να μη χαθεί το ενδιαφέρον για τις ανθρωπιστικές σπουδές στα μεγάλα πανεπιστήμια του εξωτερικού;

Η κρίση των ανθρωπιστικών σπουδών είναι ένα πρόβλημα πολυδιάστατο που αντανακλά την εξελικτική πορεία του δυτικού κόσμου εδώ και αρκετές δεκαετίες. Η βάση του προβλήματος είναι αναμφισβήτητα η δυναμική των κοινωνιών της Δύσης, όπου ο φαύλος κύκλος που δημιουργεί η εγκατάλειψη των αξιών που έθεσε η κλασική παιδεία από την ελληνιστική ήδη περίοδο και που μεταδόθηκε στο Βυζάντιο και αργότερα στη Δύση μέσω της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού, αποδυναμώνει ή και ακυρώνει τη χιλιετή αυτή παράδοση στην οποία βασίστηκε ο πολιτισμός μας. Από τη στιγμή που κυρίαρχη ιδέα είναι η συσσώρευση κεφαλαίου και η μεγιστοποίηση της παραγωγής και του εμπορίου, με τη συνδρομή της τεχνολογίας, οι ανθρωπιστικές σπουδές πήραν τον αργό δρόμο της εξαφάνισής τους, γεγονός που οδηγεί σε μια διαφορετική κοινωνία, πολύ πιο σκληρή και αδιάφορη για το άτομο, την κοινωνική συνοχή και την αντίληψη για τη λειτουργία του κράτους. Ολα δείχνουν ότι είναι μια γραμμή που έχει ήδη χαραχθεί και που αργά ή γρήγορα την ακολουθούν ακόμη και τα κράτη όπου παραδοσιακά υπήρχε μια μεγαλύτερη ευαισθησία για τις ανθρωπιστικές σπουδές. Το να αντιστραφεί είναι εξαιρετικά δύσκολο και ο μόνος τρόπος για να κατορθωθεί είναι να συμβεί ένα κατακλυσμιαίο γεγονός που να αλλάξει τον τρόπο σκέψης ή να έρθει μια γενιά χαρισματικών ηγετών που να κατανοήσει τη σημασία των ανθρωπιστικών σπουδών και να εφαρμόσει μια εκ διαμέτρου διαφορετική πολιτική στην παιδεία, που θα αλλάξει τον τρόπο σκέπτεσθαι των πολιτών.

Προς το παρόν, ο μόνος δρόμος που βλέπω, μέχρι να έρθουν καλύτερες συγκυρίες, είναι να βελτιωθεί η θέση των διδασκόντων σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, να διαμορφωθεί η κατάλληλη διδακτέα ύλη και ο τρόπος διδασκαλίας, να ενισχυθούν οικονομικά όχι μόνο τα αρμόδια τμήματα των μεγάλων πανεπιστημίων, αλλά το σύνολό τους, και να μπουν σωστές βάσεις της λειτουργίας τους και, ασφαλώς, να ανοίξουν ορίζοντες επαγγελματικής αποκατάστασης σε όσους αποφασίζουν να ακολουθήσουν τις ανθρωπιστικές επιστήμες.

info

Το διεθνές επιστημονικό συνέδριο «Ο πολιτισμός στο Ιστορικό Αρχείο των εφημερίδων “ΤΟ ΒΗΜΑ” και “ΤΑ ΝΕΑ”: Γλώσσα και λογοτεχνία» διεξάγεται στις 5 – 6 Δεκεμβρίου στον «Φάρο» του Κέντρου Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Χορηγός: η εταιρεία VKC Α.Ε. Η εγγραφή είναι δωρεάν και γίνεται μέσα από την ιστοσελίδα www.istorikoarxeio.gr