Το ίχνος της ομορφιάς

Είναι δύσκολο να γράφεις για ένα αγαπημένο πρόσωπο, που ενώ δεν υπάρχει, δεν το πιστεύεις ότι δεν υπάρχει. Είναι πολύ δύσκολο γιατί μπαίνεις στη θέση να επιβεβαιώνεις με σκληρότητα τη ζοφερή του απουσία. Η απουσία της αρχιτέκτονος Μαρίας Κοκκίνου μας κάνει άξαφνα να σκεφτούμε ξανά τι είναι το στυλ, τι είναι ο αστικός πολιτισμός, να σκεφτούμε για τη φροντίδα, για την παραγωγή του έργου της τέχνης, μαζί με την παραγωγή της ίδιας της ζωής και εν τέλει την ομορφιά.

Η Μαρία Κοκκίνου τόσο μέσα από το έργο της μαζί με τον Ανδρέα Κούρκουλα, όσο και μέσα από τη ζωή της υπηρέτησε την υπόθεση του στυλ και την έκανε υπόθεση ζωής. Το στυλ είναι για την αρχιτεκτονική μια θεμελιώδης έννοια. Προτού σκεφτούμε όλο το μοντέρνο ως μια αναζήτηση ενός νέου τρόπου ζωής, ενός νέου στυλ, μπορούμε να ανατρέξουμε στην επίσημη δυτική αρχιτεκτονική από την Αναγέννηση και μετά, όπου η αρχιτεκτονική των στύλων ήταν διαχρονικά η γενέτειρα όλων των αρχιτεκτονικών στυλ, των τύπων και των μορφών. Η Κοκκίνου έδωσε στυλ στην υλική δομή της πόλης με τα έργα της και έδωσε στυλ στη ζωή της πόλης με την ενεργό παρουσία της. Κι αυτό μας κάνει να ξανασκεφτούμε τι πραγματικά επιβιώνει ακόμα, σαν φιλοδοξία, από την πρώιμη νεωτερικότητα του εικοστού αιώνα: Οτι η αρχιτεκτονική μπορεί να κινητοποιεί και να προάγει τον τρόπο, το στυλ της ζωής μέσα στην τρέχουσα εποχή. Το Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς, δεν ήταν απλώς μια αρχιτεκτονική χειρονομία με αισθητική επίδραση στην εικόνα της πόλης, αλλά ήταν μια αρχιτεκτονική χειρονομία που άλλαξε τον αστικό πολιτισμό της Αθήνας. Ηταν πρόταση στυλ για τη ζωή στην πόλη και ένας τρόπος να συγκροτείται η υποκειμενικότητα της καθεμιάς μας, όταν βρεθούμε μέσα στην επιρροή και την εμβέλεια της δημόσιας αρχιτεκτονικής. Το γεγονός ότι το κτίριο αυτό έπειτα από αρκετές πια δεκαετίες αποδίδει τη σημερινή αίσθηση της συγχρονικότητας αποδεικνύει ότι το στυλ δεν μας αιχμαλωτίζει σε ένα τώρα, όπου πρέπει να είμαστε μοδάτοι αλλάζοντας συνεχώς. Αντιθέτως το στυλ δίνει μια αίσθηση συμμετοχής στην αιωνιότητα μέσα από την εμπειρία του τρέχοντος χρόνου. Μπορεί εδώ να φανταστεί κανείς την καθηλωτική λειτουργία του στυλ της Κοκκίνου σε όλα: Στυλ στον σχεδιασμό της αρχιτεκτονικής, στυλ στο ντύσιμο, στο μηχανάκι, στυλ στο τραπέζι και το φαγητό, στον δημόσιο χώρο, όπου έτυχε κατά καιρούς να γίνει ορατή.

Σε μια διάλεξη με τίτλο «Πετρόν Αρμέ», για δύο σχετικά πρόσφατα έργα τους, την κατοικία τους στην Κέα, και το Κτίριο Γραφείων στην οδό Πειραιώς, το 2019, η Μαρία μίλησε για το κυρίαρχο σε αυτά τα δύο έργα υλικό, που ήταν το εμφανές σκυρόδεμα. Μας καλούσε να ξανασκεφτούμε το μπετόν, ένα υλικό ήδη από τότε σεσημασμένο για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της παραγωγής του και το υψηλό αποτύπωμα άνθρακα. Δεν αναφέρθηκε βέβαια στην αρρενωπότητα του καθαρού, στιβαρού υλικού της μοντερνικότητας, όπως θα έκαναν όσοι/ες ακόμα μιλούν στο όνομα του Αρη Κωνσταντινίδη, αλλά μας πρότεινε να το δούμε ως ένα υλικό δεκτικό στον πλασμό όπως είναι το ίδιο δεκτικό και εύπλαστο το ζυμάρι στη μορφοποίησή του. Με τη μεταφορά της ζύμης, η Κοκκίνου συσχέτιζε τη διαδικασία παραγωγής του αρχιτεκτονικού έργου με την οικιακή πρακτική του ζυμώματος και της μαγειρικής. Αυτή η προσπάθεια τιθάσευσης της αρρενωπής διάστασης του μπετόν δεν έγινε πολεμικά, με τη δαιμονοποίηση του «κακού» υλικού, αλλά διευρύνοντας το πεδίο πρόσληψής του από την επικράτεια της οικοδομικής τέχνης προς την επικράτεια των οικιακών πρακτικών. Πρόκειται για την επέκταση και τη συμπερίληψη της αρχιτεκτονικής δημιουργίας μέσα στη δημιουργία και τον πλασμό της ίδιας της ζωής όπως συμβαίνει με τη μαγειρική ή με κάθε πρακτική φροντίδας και αφοσίωσης στην καθημερινή ζωή. Στη δική της δραστηριοποίηση της φροντίδας ενέπλεξε εξίσου την αρχιτεκτονική παραγωγή με την οικιακή. Και το ζύμωμα δεν αφορά μονάχα το φαγητό αλλά ακόμα και τον πλασμό των παιδιών και τη φροντίδα των φίλων ή αλλιώς «τη διάπλαση των παίδων» για να θυμηθούμε μια πολύ παλιά διατύπωση, που έρχεται ως ειρωνεία για μια ιδέα, ίσως αρκούντως σημαντική: Οτι το μεγάλωμα των παιδιών μπορεί να είναι έργο καλλιτεχνικό, αυτό καθεαυτό. Ο πλασμός του οικιακού βίου και ο πλασμός του αρχιτεκτονικού έργου έγιναν από τη Μαρία Κοκκίνου με την ίδια ένταση, αφοσίωση, πίστη και επιμονή, λέξεις που φανερώνουν ότι αυτό δεν είναι κάτι εύκολο όταν γίνεται αργόσυρτα, μέσα στις μακριές διάρκειες και τον μόχθο της ζωής. Και μάλιστα, όσο πιο μεγάλες απαιτήσεις βάζεις στον εαυτό σου, όπως εκείνη, τόσο αυξάνεται η ένταση μιας πάλης με αντίξοες συνθήκες, σαν την αντίσταση του αέρα που δυναμώνει στη μηχανή με το πάτημα του γκαζιού, όλο και πιο πολύ, όλο και πιο πολύ! Αλλά, να εδώ πώς έφτασε η Μαρία Κοκκίνου, σε αυτόν τον φιλόδοξο και αμφίρροπο αγώνα, όχι στην κόπωση και την πτώση αλλά στο κατώφλι της ίδιας της ομορφιάς. Αυτό θα θυμόμαστε.

Ενώ η φροντίδα μοιάζει να είναι εφήμερη και να εξαντλείται στις διεκπεραιώσεις της κάθε μέρας και της κάθε στιγμής, αν κοιταχτεί μακροσκοπικά είναι εκείνη η δύναμη που δίνει συνέχεια στο έργο της ζωής. Τα εμφανή αποτυπώματα φροντίδας της Μαρίας Κοκκίνου που όλες/οι μας βλέπουμε στα κτίριά της είναι το άλλο μισό, το παραπλήρωμα της άλλης φροντίδας της ίδιας της ζωής.

Αισθάνομαι ότι πρέπει εδώ να σταθούμε και να θυμηθούμε τα λόγια της Χάνα Αρεντ από την «Ανθρώπινη Κατάσταση», που αναφέρονται σε μια ερμηνεία της αρχαιοελληνικής πρόσληψης του αγώνα της θνητότητας. Γράφει: «Το καθήκον και το δυνητικό μεγαλείο των θνητών έγκειται στην ικανότητά τους να παράγουν πράγματα – έργα και πράξεις και λόγια – που θα άξιζαν να είναι και, τουλάχιστον ως ένα βαθμό, να βρίσκονται στο σπίτι τους στην αιωνιότητα, ώστε μέσω αυτών οι (άλλοι) θνητοί να βρίσκουν τη θέση τους σε έναν κόσμο όπου όλα είναι αθάνατα εκτός από τον εαυτό τους». Δηλαδή, καταλαβαίνουμε ότι θέλει να μας πει η φιλόσοφος ότι το έργο και οι πράξεις εξασφαλίζουν μια διαμονή στην αιωνιότητα στον βαθμό που μπορούν να δώσουν ένα νόημα στη ζωή όσων βρίσκονται πίσω, στον κόσμο, παραμένοντας αντιμέτωποι με τη θνητότητά τους. Με την έννοια αυτή η Μαρία Κοκκίνου, με τα έργα και τις πράξεις της, παραμένει συνεχώς στην προοπτική του χρόνου γενναιόδωρη προς όλους και θα συνεχίσει να δίνει με τα ίχνη της στον κόσμο ένα είδος χαράς ή παρηγοριάς.

Ο Ζήσης Κοτιώνης είναι καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας