Χρόνια Κατοχής στο Παγκράτι

Εχει διαπιστωθεί ότι οι ηλικιωμένοι άνθρωποι αρέσκονται να αφηγούνται, και μάλιστα συχνά, τα περιστατικά της ζωής τους, ίσως από ένα αίσθημα νοσταλγίας ή και αυτοπροβολής ενός ωραιοποιημένου εγώ. Ωστόσο, παρά τον κίνδυνο, δεν δίστασα να αποδεχτώ την ευγενική, και τιμητική άλλωστε, πρόσκληση των «ΝΕΩΝ» να γράψω κάτι για τα παιδικά μου χρόνια. Ενας παλιός δάσκαλος του Κάρλος Καστανέντα – συνεχιστής μιας κάστας μάντεων των αρχαίων Τολτέκων – τον προέτρεπε «να σβήσει όλη την προσωπική του ιστορία» για να βοηθηθεί, με την απάρνηση του εγώ, στην απόκτηση της πλήρους ελευθερίας. Με γοητεύουν πάρα πολύ οι θεωρίες των ασκητών, πάρα το ότι μου θυμίζουν τις αξεπέραστες αδυναμίες μου.

Στο σημείωμα αυτό θα προσπαθήσω να αποφύγω τις κοινοτοπίες, όσο μπορώ, αφηγούμενος μικρές αληθινές ιστορίες ορισμένων από εκείνους που με φρόντισαν και με αγάπησαν, όπως η μητέρα μου, αφήνοντας παντοτινά την παρουσία τους στη ζωή μου.

Πριν από τον πόλεμο, οι περισσότεροι άνθρωποι στην Ελλάδα ήταν φτωχοί και ο θρήνος της Μικρασιατικής Καταστροφής ηχούσε ακόμα. Με την εισβολή της γερμανικής κτηνωδίας, το 1941, ήμουν περίπου πέντε ετών. Ο χειμώνας είχε έρθει με πολύ χιόνι – το θυμάμαι στην αυλή μας για μέρες -, χιονίστρες, πονοκεφάλους απ’ τα κάρβουνα στο μαγκάλι και φόβο. Θυμάμαι, ακόμα, νεκρούς σε ξύλινα καρότσια, παράθυρα με σκούρα χαρτιά για συσκότιση και τρομαχτικές σειρήνες για να κρυφτούμε σε υπόγεια ή σε αυτοσχέδια καταφύγια – γωνιασμένα χαντάκια οικοπέδων. Οι εικόνες συνωθούνται στη μνήμη μου με ένα κυμάτισμα βαρύ, μιας εναγώνιας και δυσοίωνης αίσθησης, από πλήθος τραυματικών γεγονότων.

Ο πατέρας μου, ηπειρώτης αρτεργάτης, είχε το χάρισμα να είναι εμφανώς σοβαρής όψεως, αλλά και χαρακτήρα, και ταυτοχρόνως κρυφά τρυφερός, ευγενής, με υψηλό αίσθημα δικαιοσύνης. Σχεδόν Αγιος. Ηταν η εποχή των ιδεολόγων κομμουνιστών. Ηταν μέλος ενός ημιπαράνομου σωματείου με την ονομασία Μόρφωση – Οργάνωση, αλλά και γραμματέας του Σωματείου Αρτεργατών. Καθοδηγητής του ήταν ο Νίκος Πλουμπίδης. Θυμάμαι έναν ευγενικό φίλο του πατέρα μου να κρύβεται στο σπίτι μας, με κίνδυνο της ζωής μας, επειδή καταζητείτο. Λεγόταν Λιόντος. Τον θυμάμαι να φεύγει με υψηλό πυρετό, γιατί μαθεύτηκε πως θα γινόταν μπλόκο. Ο πατέρας μου φορούσε μια στρατιωτική φαρδιά χλαίνη και συχνά ερχόταν από τον φούρνο με τις τσέπες γεμάτες κομμάτια ψωμί, αυτά που δημιουργούνται ανάμεσα σε δύο καρβέλια και μένουν κάπως άψητα. Τα πήγαινα, με την υπόδειξή του, σχεδόν αμέσως σε δυο αδέρφια που δεν είχαν πατέρα και ήταν φίλοι μου, καθώς και σε ένα δυο ακόμα σπίτια. Μια μέρα, δεν ήξερα τότε γιατί, αφού έβαλε σε ένα μαντίλι τα σκουλαρίκια της μητέρας μου, ένα ασημένιο βραχιολάκι και τις βέρες τους, τα πήγε στον εξάδελφό του Θωμά Σόρογκα, που η γυναίκα του είχε φούρνο στον Βοτανικό, κοντά στις ράγες του τρένου, στην οδό Μεγάλου Αλεξάνδρου. Πήγαινε εκεί κάθε τόσο για καιρό περπατώντας και έφερνε κρυμμένο ένα καρβέλι, γιατί φρόντιζε και την οικογένεια της γιαγιάς.

Το σπίτι του θείου Θωμά, όπως και τον φούρνο, το θυμάμαι καλά. Εκεί γίνονταν συναντήσεις στις γιορτές με τους συμπατριώτες κι εκεί άκουσα τα ηπειρώτικα πολυφωνικά μοιρολόγια – χαραγμένη δωρεά στον ψυχισμό μου. Τραγουδούσαν σχεδόν όλοι. Περιέργως κι ο πατέρας μου, που δεν τον είχα ξανακούσει. Από τις συναντήσεις αυτές έχω αποκομίσει την αίσθηση μιας αύρας συντροφικότητας και χαράς, μαζί με τη μυρωδιά της βελέντζας που με σκέπαζαν για να κοιμηθώ.

Ο πατέρας μου συνέχισε να αγωνίζεται για την οικογένεια και τις ελεύθερες ώρες του. Πουλούσε ξύλα από τα πεύκα του Υμηττού, κουλούρια στο Μοναστηράκι και κάποιες φορές, σχεδόν πάντα αποτυχημένες, λαχανικά απ΄ την αγορά. Θυμάμαι την περίπτωση με το χαλασμένο σπανάκι. Πρέπει να είχε τελειώσει ο πόλεμος, όταν ο γλυκύτατος θείος μου, Θωμάς, με τη θεία Ελευθερία ήρθαν σπίτι μας να επιστρέψουν το ίδιο μαντίλι με τα σκουλαρίκια, χωρίς, όπως φάνηκε, να το έχουν ανοίξει καν. Με τη σύνταξή τους γύρισαν αργότερα στην Κωστάνα Θεσπρωτίας, σήμερα Μηλέα, το χωριό και του πατέρα μου. Ο θείος έγινε και κοινοτάρχης με το ΠΑΣΟΚ. Οταν το 1981 συνόδεψα τον πατέρα μου στο χωριό, έναν χρόνο πριν πεθάνει, είδε μαζί με το γκρεμισμένο του σπίτι και τον αγαπημένο του εξάδελφο. Δεν πρόλαβε όμως να δει κάποια από τις ελπίδες της ιδεολογίας του να γίνεται πραγματικότητα.

Η γιαγιά Εριφύλη, ωστόσο, ο άλλος στυλοβάτης της ζωής μου, δεν πίστευε σε τέτοιες ιδεολογίες. Με ένα καντηλάκι αναμμένο στη σκοτεινή από την κάπνα Θεοτόκο στήριζε άλλες ελπίδες. Μεγάλωσε οκτώ παιδιά «με το βελόνι», όπως έλεγε, βοηθώντας κι αυτή τον παππού μου στο ραφείο. Προστάτεψε όλα της τα παιδιά από την άρρωστη, αγαπημένη κόρη της, που πέθανε φυματική στα 22 της χρόνια. Η αγάπη μου για τη γιαγιά Εριφύλη ήταν και είναι απέραντη. Την κόρη μου τη βάφτισα Εριφύλη. Της μάζευα χαμομήλια και σε τενεκεδάκια από κονσέρβες βουρβουτσουλιές προβάτων, που συχνά έβοσκαν στα άδεια ακόμα οικόπεδα, κοντά στο σπίτι μας. Για τις γλάστρες της. Οι περισσότερες ήταν τενεκέδες, από σαρδέλες Μυτιλήνης, και στόλιζαν όλο το σπίτι. Εκείνη ήξερε αν πρέπει να πετάω τον χαρταετό μου και μετά την Καθαρή Δευτέρα, όπως και ότι δεν έπρεπε να σταυρώνω τα χέρια μου πριν κοιμηθώ. Θυμάμαι ακόμα – περιέργως μετά από 80 χρόνια – και μια σοκολάτα που μου χάρισε ένας ανιψιός της που ‘χε έρθει απ΄ τη Θεσσαλονίκη. Ακόμα και σήμερα, στη θύμησή της, αισθάνομαι έμφορτος τύψεων που δεν την πήγα στην Προύσα, όπως της το είχα υποσχεθεί, και που δεν φρόντισα, όσο έπρεπε, να περιορίσω τα βάσανα της συνεχούς και μαύρης δυστυχίας στη ζωή της.

Ενας από τους γιους της, ο θείος Λευτέρης, έγινε κι αυτός ράφτης. Ηταν ο διανοούμενος της οικογένειας. Διάβαζε μαρξιστικά βιβλία και ζωγράφιζε. Θυμάμαι τον Αρη Βελουχιώτη πάνω σε άλογο. Μου χάριζε χρωματιστά κραγιονάκια και ήταν ο πρώτος μου δάσκαλος. Υπήρξε και καθοδηγητής στην ΕΠΟΝ κι αργότερα Μακρονησιώτης. Τα βράδια έγραφε, με θανάσιμο κίνδυνο, αντιστασιακά συνθήματα στους τοίχους. Κάποια μέρα όλοι χαμογελούσαν, γιατί μαθεύτηκε ότι μαζί με τα συνθήματα είχε γράψει στην άσφαλτο της οδού Φιλολάου (από ‘κεί περνούσε για να πάει στο γυμνάσιό της η αγαπημένη του) «Καίτη, σε αγαπώ».

Ο Σωτήρης Σόρογκας είναι ομότιμος καθηγητής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, ζωγράφος