Πόλεμος και ειρήνη στα ελληνοτουρκικά

Το τελευταίο διάστημα ένα ερώτημα πλανάται γύρω από τις αληθινές προθέσεις της Τουρκίας σε σχέση με την Ελλάδα: είναι πιθανόν ο κ. Ερντογάν να πραγματοποιήσει τις απειλές του, και να επιτεθεί νύχτα, όπως λέει, στην Ελλάδα; Και είναι οι συχνές απειλές από διαφόρους ιθύνοντες του τουρκικού κατεστημένου ένδειξη ότι δεν θα αποφευχθεί η σύρραξη ανάμεσα στις δύο χώρες; Υπάρχει ακόμα ελπίδα μιας πολιτισμένης ειρηνικής επίλυσης των προβλημάτων ανάμεσα στις δύο χώρες, και πώς θα επιτευχθεί αυτή;

Ας αρχίσουμε από το αρνητικό σενάριο και πώς αυτό θα πραγματοποιηθεί. Το ερώτημα είναι αν ο κ. Ερντογάν αποτολμήσει το κρίσιμο διάβημα μιας ένοπλης εισβολής σε ένα από τα ακραία ανατολικά ελληνικά νησιά, που βρίσκονται πολύ κοντά στις τουρκικές ακτές.

Λέω αποτολμήσει, γιατί μια τέτοια ενέργεια είναι υψηλού κινδύνου, τόσο στρατιωτικά, όσο και πολιτικά. Στρατιωτικά, γιατί τα νησιά αυτά είναι σήμερα επαρκώς οχυρωμένα από τις ένοπλες δυνάμεις, καθώς και μια αποβατική προσπάθεια θα αντιμετωπιστεί από το ελληνικό Ναυτικό που θα σπεύσει στην περιοχή, ομού με αεροπορικές ενισχύσεις για να εμποδίσουν μια τέτοια ενέργεια. Το ίδιο, φυσικά, ισχύει (αν και είναι απόμακρο σενάριο) σε περίπτωση απόπειρας των τουρκικών δυνάμεων να εισέλθουν στο χερσαίο έδαφος της Δυτική Θράκης.

Πολιτικά δε τα πράγματα είναι ακόμα πιο δυσχερή για τον τούρκο πρόεδρο. Μια επίθεση εναντίον της Ελλάδας, με το πρόσχημα της επαναστρατιωτικοποίησης των ελληνικών νησιών δεν θα έχει πολλούς υποστηρικτές στη διεθνή σκηνή. Ηδη πολλά κράτη, μεταξύ αυτών οι ΗΠΑ, έχουν εκδηλώσει την αντίθεσή τους στην αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας των νησιών του Αιγαίου, από το γεγονός ότι τα νησιά αυτά έχουν στρατιωτιωτικοποιηθεί. Το ίδιο αφορά και την Ευρωπαϊκή Ενωση, η οποία καταδίκασε τις λεκτικές προσπάθειες της Τουρκίας να κατηγορήσει την Ελλάδα για στρατιωτικοποίηση των αποστρατιωτικοποιημένων νησιών της.

Μια προσπάθεια συνεπώς εισβολής της Τουρκίας στο ελληνικό νησιωτικό έδαφος δείχνει να έχει τη σαφή αποδοκιμασία της διεθνούς κοινότητας, και ιδιαίτερα των κρατών εκείνων στα οποία η Τουρκία αποδίδει σημασία. Γιατί τόσο οι ΗΠΑ δεν θα παραμείνουν αμέτοχες σε μια τέτοια εισβολή, αποκλείοντας κάθε παροχή πολεμικού υλικού στη γειτονική μας χώρα (ιδιαίτερα παροχές εκσυγχρονισμού των μαχητικών σκαφών F-16, και αγοράς νέων αντίστοιχα αεροσκαφών), ενώ δεν πρέπει να αποκλείεται και η συμμετοχή τους στο πλευρό των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων, με ναυτικές και αεροπορικές ενισχύσεις. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι ελληνοαμερικανικές σχέσεις περνάνε μια περίοδο πολύ θετικών σχέσεων, σε αντίθεση με τις αμερικανοτουρκικές που βρίσκονται, με ευθύνη της Τουρκίας, σε πολύ άσχημο σημείο.

Αλλά και η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν θα παραμείνει αμέτοχη. Πρώτα από όλα γιατί ένα μέλος της θα υποφέρει από την εισβολή, και, δεύτερον, σε μια περίοδο που έχει να αντιμετωπίσει τη ρωσική εισβολή στο ουκρανικό έδαφος, μια δεύτερη σύρραξη σε ευρωπαϊκό έδαφος δεν μπορεί να γίνει ανεκτή. Και παρά τη ρητορική του κ. Ερντογάν εναντίον της Ευρώπης, η ήπειρος αυτή είναι κρίσιμη για τα συμφέροντα της Τουρκίας, καθώς χωρίς να προσβλέπει πλέον στην πλήρη ένταξη, τουλάχιστον έχει προσδοκίες οικονομικής αρωγής από την ΕΕ μέσα από την αναβάθμιση της Τελωνειακής Ενωσης. Κάτι που η Τουρκία έχει απόλυτη ανάγκη δεδομένης της τεράστιας οικονομικής δυσπραγίας, στην οποία η οικονομική πολιτική του κ. Ερντογάν την έχει καταδικάσει. Φυσικά οι όροι για μια αναβάθμιση δεν αφορούν μόνο τη στάση του απέναντι στην Ελλάδα, αλλά είναι πιο σύνθετοι, καθώς περιλαμβάνουν βελτίωση της προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου και τήρηση των θεμελιωδών κανόνων του κράτους δικαίου.

Για να μην αναφερθώ στη στρατιωτική συνδρομή της Γαλλίας, η οποία, σύμφωνα με την ελληνογαλλική συμφωνία, έχει υποχρέωση, μετά από κοινές διαβουλεύσεις, να παρέμβει σε μια σύρραξη στην οποία εμπλέκεται η Ελλάδα (όπως ανάλογα υποχρεώνεται και η Ελλάδα σε περίπτωση σύρραξης όπου εμπλέκεται η Γαλλία) και να βοηθήσει ενεργητικά τη χώρα μας να την αντιμετωπίσει. Αυτή η συμφωνία είναι μια σοβαρή εγγύηση για την Ελλάδα ότι θα έχει στο πλευρό της έναν από τους πλέον αξιόμαχους στρατούς στην Ευρώπη.

Κάτω από αυτές τις συνθήκες μια απόπειρα εισβολής σε ελληνικό έδαφος δείχνει να είναι ένα παράτολμο εγχείρημα με πολύ αβέβαιη έκβαση για τον επιτιθέμενο, ο οποίος κινδυνεύει να μετατραπεί σε παρία του διεθνούς συστήματος. Και ο κ. Ερντογάν βρίσκεται στην εξαιρετικά δυσχερή θέση, για να ικανοποιήσει τη δεξιά του πτέρυγα και τις ακροδεξιές πολιτικές δυνάμεις της χώρας, να λέει πράγματα δυσχερώς διαχειρίσιμα στο μέλλον.

Υπάρχει, βέβαια, διέξοδος από τα σημερινά του αδιέξοδα. Κι αυτή είναι η προσπάθεια να λυθούν τα προβλήματα με ειρηνικό τρόπο. Κάτι που θα μπορούσε να επικαλεστεί και ο ίδιος ως αντίδοτο στις πολεμοχαρείς κραυγές που έχει ξεστομίσει. Εξάλλου οι στενοί συνεργάτες του επανειλημμένα έχουν αναφερθεί σε αυτή τη λύση, που φαίνονται ότι την προκρίνουν.

Ποια μπορεί να είναι η οδός της ειρηνικής επίλυσης; Εκτός από το γεγονός ότι πρέπει να υπάρξει μια περίοδος αποσυμπίεσης από τις ξέφρενες δηλώσεις, ο δρόμος για τη συνεννόηση περνάει μοιραία από την επανάληψη των διερευνητικών επαφών, που υπήρξαν πολύτιμες στο παρελθόν. Με πνεύμα κατανόησης και καλής πίστης μπορούν να λυθούν όλα τα περιφερειακά ζητήματα που κατά καιρούς έχει εγείρει η Τουρκία, ώστε σύντομα να μπορεί να ξεκινήσουν οι επίσημες διαπραγματεύσεις για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ.

Οι διαπραγματεύσεις αυτές προβλέπονται αρκετά δυσχερείς, καθώς το σημείο εκκίνησης και των δύο μερών δείχνει να βρίσκεται σε διαμετρικά αντίθετη κατεύθυνση ως προς τις θέσεις του άλλου. Συνεπώς οι διαπραγματεύσεις πρέπει να αφορούν στη σύνταξη ενός συνυποσχετικού για προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης (δηλαδή στη Χάγη). Αν αυτή η προσφυγή καταστεί εφικτή και τα μέρη συμφωνήσουν στο περιεχόμενο του συνυποσχετικού , τότε το Διεθνές Δικαστήριο, με βάση αυτό, θα επιληφθεί των διαφορών για να καταλήξει σε μια δεσμευτική απόφαση οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ, που θα είναι τελεσίδικη και θα υποχρεώνει τα δύο κράτη να την εφαρμόσουν. Μια τέτοια εξέλιξη δεν μπορεί παρά να είναι θετική για τις σχέσεις των δύο χωρών (παρά το γεγονός ότι δεν θα ικανοποιηθούν ολοκληρωτικά τα αιτήματά τους). Και θα ανοίξει ο δρόμος για μια βελτίωση των σχέσεων, ακόμα και για μια διμερή επίλυση ζητημάτων που δεν μπορεί σήμερα να επιλυθούν, ούτε από τις διερευνητικές συνομιλίες.

Αυτή η επιλογή της ειρηνικής επίλυσης απέναντι στη σύρραξη είναι αυτή που προτείνει κάθε εχέφρων άνθρωπος και στις δύο πλευρές του Αιγαίου για το καλό και των δύο χωρών.

Ο Χρήστος Ροζάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώην υφυπουργός Eξωτερικών