«Συνεχής πνευματικός και αισθητικός ακρωτηριασμός των Ελλήνων»

Αν σας προτεινόταν ένα ταξίδι όμοιο με τον γύρο του κόσμου που έκανε ο Φιλέας Φογκ, ποιες θα ήταν οι χώρες που θα διεκδικούσαν το περισσότερο ενδιαφέρον σας;

Η συγκίνηση που σου προσφέρει ένα ταξίδι και η γνωριμία με άγνωστους τόπους είναι πάντοτε ευπρόσδεκτη και ακλόνητο κίνητρο για ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο γύρο του κόσμου. Αλλά αυτή την εποχή δεν θα επέλεγα ένα γύρο του κόσμου, αλλά ένα κόσμο στοιχειωμένο γύρω μου και εντός μου από τα παιδικά μου ακόμη χρόνια. Ενα κόσμο που φτιάχτηκε μέσα μου από τα νυχτερινά μοιρολόγια των γιαγιάδων μου. Θα ήθελα ένα οδοιπορικό στον Πόντο. Χρόνια το σκέφτομαι, μα οι συνθήκες δεν μου το επέτρεψαν.

Ενα οδοιπορικό στη χαμένη πατρώα γη που τα μάτια μου δεν την είδαν και τα αφτιά μου δεν άκουσαν τους ήχους της. Από τα στενά της Κιλικίας και τα όρη του Ταύρου μέχρι την Τραπεζούντα και πιο πέρα. Να δω πού ανέπνευσαν και δημιούργησαν χαμένες ψυχές, να δω σπίτια που έζησαν, μορφωτικά ιδρύματα που μεγαλούργησαν, πλαγιές, λόχμες και παραλίες που περπάτησαν.

Αυτό το ταξίδι θα επέλεγα. Ταξίδι σεβασμού και μνήμης, όχι για να ανασυστήσω την καταστροφή και την απώλεια, αλλά για να δω τον τόπο και τα χρώματά του με τη μυστική συνοδεία των γλυκών ήχων της λύρας του Τέρπανδρου.

Ανατρέχοντας στα παιδικά σας χρόνια, υπήρξε ένας άνθρωπος του περιβάλλοντός σας που να έχει αποκτήσει στα μάτια σας μυθικές διαστάσεις;

Αναμφίβολα ο πατέρας μου. Ο Γεώργιος Καστανίδης. Είχα την ατυχία να τον χάσω πολύ νωρίς, στη διάρκεια της δικτατορίας, όταν ακόμη ήμουν έφηβος. Τον έζησα λίγο, αλλά έντονα, για να καταλάβω το μέγεθος και το ανάστημά του. Παιδί πάμφτωχης οικογένειας έφυγε ξυπόλητος για να σπουδάσει στο Τραμπάντζειο Γυμνάσιο της Σιάτιστας και αργότερα στη Νομική της Θεσσαλονίκης. Τον δάσκαλο πατέρα του πρόλαβε και τον απέλυσε η δικτατορία του Μεταξά για τις δημοκρατικές πεποιθήσεις του. Φλογερός ρήτορας, με εκπληκτική μόρφωση, εντάχθηκε γρήγορα στην πολιτική και υπήρξε αναπόσπαστο τμήμα της δημοκρατικής συνείδησης και της δημοκρατικής παράδοσης του τόπου. Εκλέχτηκε βουλευτής Κοζάνης το 1964 με την Ενωση Κέντρου του Γεωργίου Παπανδρέου. Μετά ήρθε η χούντα των συνταγματαρχών για να ακολουθήσει τη μοίρα των υπερήφανων ανθρώπων. Τον θυμάμαι αγέρωχο να αρνείται οποιαδήποτε δήλωση υποστήριξης του καθεστώτος για να μη διωχθεί από τη δικτατορία. Το τίμημα ήταν βαρύ. Εξορία στη Φολέγανδρο, δύο στρατοδικεία για αντίσταση κατά της αρχής, βαρύ έμφραγμα και η οδυνηρή απώλειά του.

Δεν γνώρισε τη μεταπολίτευση και την ανάταση της Δημοκρατίας, δεν γνώρισε την επιστροφή των δοξασμένων που τίμησαν τον όρκο τους. Είναι αυτές οι περίεργες αποχρώσεις της τύχης που περιγράφει ο Μονταίνιος ως το παιχνίδι της δόξας και του ίσκιου. Θα ανήκει πάντοτε στον λαμπρό κόσμο των μεγάλων ιδεών και των άδολων αγώνων, έτσι όπως το διατύπωσε ο ίδιος: «Να θυμάστε ότι οι ταπεινές ιδέες ηττώνται κι όταν ακόμη υψούνται και οι υψηλές ιδέες νικούν κι όταν ακόμη πίπτουν».

Θεωρείτε επιζήμιο για τη γλώσσα ότι ορισμένες λέξεις, για παράδειγμα «αλλαγή» και «διακύβευμα» παλαιότερα και «εργαλειοποίηση» σήμερα, γίνονται τόσο της μόδας, ώστε να μπορεί να τις χρησιμοποιεί ο καθένας ανεξάρτητα, αν κατανοεί το βαθύτερο περιεχόμενό τους;

Κάθε λέξη αποκτά το ακριβές νόημά της ή το χάνει ανάλογα με τα χείλη που την εκφέρουν και ανάλογα με το πνεύμα της εποχής. Δεν είναι κάτι που το μαθαίνουμε τώρα. Είναι μια παλιά αλήθεια που με μεγάλη ευστοχία τη διατύπωσε ο Θουκυδίδης περιγράφοντας τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Μιλώντας για τις συνέπειες αυτού του άγριου εμφύλιου πολέμου κατέγραψε την περίεργη αντιστροφή του νοήματος των λέξεων, που ακολουθεί την κατάπτωση της ανθρώπινης διαγωγής.

Το πρόβλημα σήμερα είναι η ελλιπής γλωσσική παιδεία που προσφέρει το εκπαιδευτικό μας σύστημα και η άτεχνη μεταφορά στη γλώσσα μας όρων και λέξεων των κυρίαρχων σήμερα στον κόσμο γλωσσών. Αν προσθέσουμε ότι στον τρέχοντα καιρό το σχολείο και η οικογένεια δεν παρακινούν τα παιδιά στην ανάγνωση, στην απόλαυση ενός λογοτεχνικού ή ιστορικού κειμένου, το πρόβλημα γίνεται μεγάλο. Θα χρειαστούν μεγάλες αναθεωρήσεις, σοβαρές αλλαγές στον εκπαιδευτικό σχεδιασμό και μια διαρκής «συνομιλία» πολιτείας και οικογένειας για να μετασχηματιστούν ήθη και νοοτροπίες. Αλλιώς, δεν θα γνωρίσουμε καμιά βελτίωση στο πρόβλημα που περιγράφετε.

Τι είναι, σε καλλιτεχνικό και γενικότερα πολιτιστικό επίπεδο, αυτό που σας ενοχλεί στην ελληνική κοινωνία και θα επιδιώκατε, αν ήταν στο χέρι σας, να το διορθώσετε;

Ζούμε στην εποχή της κυριαρχίας της εικόνας και του Διαδικτύου. Με ενοχλεί ότι στην τηλεόραση σπανίζουν οι εκπομπές ευπρεπούς πολιτικού λόγου, σημαντικού επιστημονικού ή κοινωνικού ενδιαφέροντος. Κυριαρχούν εδώ και χρόνια εκπομπές – πολιτιστικά υποπροϊόντα, των οποίων η αισθητική είναι αποκρουστική, εκπομπές συνήθως βάναυσα προσβλητικές για τη γυναίκα, τη νεότητα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, εκπομπές στις οποίες η «επικοινωνία» των πρωταγωνιστών τους ανήκει στην προγλωσσική εποχή. Πρόκειται για συνεχή πνευματικό και αισθητικό ακρωτηριασμό των Ελλήνων. Με ενοχλεί, ακόμη, η εξάρτηση μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού από το κινητό και το Διαδίκτυο. Συχνά ένας δύσμορφος εικονικός κόσμος «εκπαιδεύει», περιθωριοποιεί και διαμορφώνει ψευδή συνείδηση.

Η κατάσταση αυτή πρέπει επειγόντως να αλλάξει. Απαιτείται ένας αναστοχασμός της πολιτικής, χρειάζεται να ανοίξουμε έναν ευρύ και ειλικρινή πολιτικό και κοινωνικό διάλογο, να διαμορφώσουμε ένα νέο κίνημα μορφωτικής και πολιτιστικής ανάτασης. Θα ήθελα, ως πρώτο βήμα, μια Ανεξάρτητη Αρχή για τα Ραδιοτηλεοπτικά Μέσα, ένα νέο Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης που σέβεται τις επιταγές του άρθρου 15 του Συντάγματος, δηλαδή μιας Ανεξάρτητης Αρχής που θέτει κανόνες και εξασφαλίζει την ποιοτική στάθμη των ραδιοτηλεοπτικών προγραμμάτων, βοηθά την πολιτιστική ανάπτυξη της χώρας και επιβάλλει τον σεβασμό της αξίας του ανθρώπου.