«Είμαστε δακτυλικά αποτυπώματα του εσωτερικού μας εαυτού»

Το περιποιημένο και λαμπερό σπίτι στην Κηφισιά προδίδει πως εδώ ζει μια μεγάλη, πλήρης καλλιτέχνιδα. Ο δε τοίχος με τις βραβεύσεις, τις φωτογραφίες, τα εξώφυλλα δίσκων – πολλά εξ αυτών ευπώλητα σε χώρες όπως η Ρωσία και η Γεωργία, αλλά και η Γερμανία ή η Γαλλία – είναι μία μόνον σελίδα από τη διαδρομή της περίφημης Γιοβάννας. Και το λέω γιατί αν κάποιος εστίαζε μόνο στην ερμηνευτική της πορεία, θα έχανε το άλλο μισό της κομψής και φιλοσοφημένης κυρίας που βρίσκεται απέναντί μου και που με καταπληκτικό και διαυγή λόγο φωτίζει τη μετάβασή της, τις αναζητήσεις της με τα 23 βιβλία που έχει συγγράψει, πολλά εξ αυτών best sellers. Εξάλλου αφορμή για να έλθω στο σπίτι με τους μαγικούς πίνακες διά χειρός του πατέρα της είναι το νέο της βιβλίο «φως… φως… φως…» (εκδ. Μετρονόμος), ποιητική συλλογή που πιάνει το νήμα από την έτερη συλλογή της «Ονειρο είδα» (εκδ. Βακχικόν). Η Γιοβάννα έχει εγγραφεί και δικαίως στο λογοτεχνικό στερέωμα με όλα τα είδη του λόγου που τον υπηρετεί με την προσοχή και την προσήλωση ενός μάστορα σε τέμπλο – μπορεί να αφήσει μέρες για να προσθέσει μια λέξη. Η συνάντησή μας είναι μια ευκαιρία να μας ξετυλίξει όλη τη δική της φιλοσοφία, τον εσώτερο τρόπο που αναζητά την αλήθεια και την αρμονία, αλλά και να θυμηθεί μερικές βασικές στιγμές του success story της στο τραγούδι που όπως θα δείτε αποτελεί πραγματική αποτύπωση της διεθνούς καριέρας.

Να ξεκινήσουμε από το νέο βιβλίο σας και να μας πείτε, αν θέλετε, πώς ξεκινάει η δική σας παράλληλη ή τέμνουσα πορεία σας – με αυτή στο τραγούδι – της γραφής.

Ξεκίνησα με τον Γιάννη τον Ρίτσο. Το ευαγγέλιο του λόγου μου το άνοιξε εκείνος. Στον ωκεανό του λόγου μπήκα με δέος ψάχνοντας τον εαυτό μου και τον τρόπο που θα δω τον λόγο. Γιατί, ξέρετε, ο λόγος δεν αστειεύεται. Με το μέγεθος που τον έβλεπε ο Ρίτσος. Αλλά είναι και η φύση μου τέτοια. Δεν μπορώ να αστειευθώ με ορισμένα πράγματα, καθόλου. Ειδικά με όσα μπορεί να υπάρξει ένα ερωτηματικό για εμένα μετά.

Πώς γνωρίζετε τον Ρίτσο;

Κατ’ αρχάς τον Ρίτσο τον γνώρισα από τον συνθέτη Σπήλιο Μεντή. Πήγαινε κάθε Σάββατο με άλλους διανοουμένους (συγγραφείς, επιστήμονες) στο σπίτι του Γιάννη. Με πήρε μαζί του όταν είχαμε ξεκινήσει τη συνεργασία μας, αλλά έκαναν τότε οι συνθέτες την απόπειρα να μελοποιούν ποιητές. Ο Σπήλιος είχε επιλέξει τους «Καημούς της γειτονιάς» του Γιάννη και είχε αρχίσει να τα μελοποιεί – δώδεκα τον αριθμό. Κάθε εβδομάδα συνέθετε ένα καινούργιο κι εγώ το τραγουδούσα στις συνάξεις αυτές. Ετσι τον γνώρισα τον Ρίτσο, και γνώρισα και άλλους όπως τον ποιητή και συγγραφέα Δημήτρη Χριστοδούλου. Εγώ δεν με είχα βρει τότε. Ακόμη δεν με ήξερα!

Εννοείτε πως δεν είχατε εντοπίσει τη συγγραφική σας πλευρά; Οι γονείς σας;

Ολοι αυτοί οι πίνακες εδώ γύρω είναι του πατέρα μου, πλην αυτών με τα πουλιά που είναι της καταξιωμένης ζωγράφου Καίτης Μαυρομάτη (σ.σ.: δείχνει τους πίνακες στο σαλόνι του σπιτιού της). Ο πατέρας μου ήταν ζωγράφος, αλλά η βασική του δουλειά ήταν ταμειακός υπάλληλος. Τέλειωσε τη Νομική, μα δεν δικηγόρησε ποτέ. Από την κορφή ως τα νύχια ήταν καλλιτέχνης. Αυτό του το στοιχείο το πήρα εγώ. Τον ευγνωμονώ γι’ αυτό. Θα ήθελα βέβαια να είμαι περισσότερο πολέμια των όσων στον δρόμο μού τύχανε και δεν είχα το κουράγιο να τα παλέψω.

Αντιξοότητες εννοείτε;

Η εδώ συνεργασία μου. Ο μόνος φίλος ήταν ο Μεντής. Και ο Ρίτσος, που μου διέθεσε τόσες ώρες για να με διδάξει Ποίηση. Εκείνος με παρότρυνε να εκδώσω το πρώτο μου και μάλιστα μου βρήκε και τον τίτλο: «Να προλάβω», λεγόταν. Εγραψε και ο Τάσος Λειβαδίτης στην «Αυγή» κριτική, δημιουργός που μου ταιριάζει πολύ ψυχικά ο ποιητικός του τρόπος. Και ο Δημήτρης Παπακωνσταντίνου στη «Νέα Εστία». Και ο Φάνης Κλεάνθης στα «ΝΕΑ». Ολα αυτά γίνονταν ερήμην μου. Τον εαυτό μου τον βρήκα γράφοντας επί πενήντα χρόνια. Τις δυνατότητες που κρύβουμε μέσα μας. Εχουμε μέσα μας πτυχές, γωνιές, κόχες απλησίαστες. Είμαστε ανυποψίαστοι στο τι έχουμε μέσα μας.

Τι το ενεργοποιεί αυτό και το βρίσκουμε;

Υπάρχει ένα εργαστήριο μέσα μας που το λέμε υποσυνείδητο. Δεν πρέπει να ξεμπερδεύουμε με αυτό. Το υποσυνείδητο και όταν κοιμάσαι εργάζεται. Και όλα τα ερεθίσματα που παίρνει, όλες τις λέξεις, έρχεται μια στιγμή που αυτές τις λέξεις τις βρίσκεις μπροστά σου. Μαζί με το πώς νιώθεις. Με το πόσο συνειδητά έχεις προχωρήσει ως άνθρωπος. Είναι δύσκολο. Είμαι ευτυχής που πέρασα από λεηλασίες, ατολμίες δικές μου παρά την καριέρα που έκανα. Αυτά ερχόντουσαν και εγώ τα υπηρετούσα μη συνειδητοποιημένη. Να πω στον εαυτό μου «μπράβο». Δεν του ‘χω πει ποτέ «μπράβο».

Είστε αυστηρή με τον εαυτό σας;

Πολύ. Γιατί μου αρέσει η ομορφιά, η ισορροπία. Και η δικαιοσύνη. Αργησα πολύ να ελευθερωθώ. Τώρα είμαι. Και κατάλαβα ένα πράγμα, πώς πάντα ήμουν μόνη.

Είμαστε μόνοι;

Είμαστε. Εκείνοι δε που ψάχνουν μέσα τους, εκείνοι πια κι αν είναι μόνοι. Η επαφή με τον εσωτερικό κόσμο μάς φέρνει στη μοναδικότητα της ύπαρξής μας, μας τη θυμίζει. Είμαστε δακτυλικά αποτυπώματα του εσωτερικού μας εαυτού.

Τι νιώθετε περισσότερο, ερμηνεύτρια ή συγγραφέας;

Λειτουργώ με την ψυχή μου συνειδητά. Υπήρξε περίοδος που είπα «δεν έχω τίποτε να γράψω. Τέλος». Και ύστερα από έναν μήνα σηκώθηκα, κάθισα στο γραφείο μου, πάλεψα επί είκοσι μέρες και έβγαλα ένα βιβλίο που είναι ποίηση. Κυλάει η ιστορία της Ελλάδας σε αυτό και στο τέλος καταλήγω στο σήμερα και στο πώς θα ήθελα να είναι η Ελλάδα, η Αθήνα. Και είναι το βιβλίο μου «Ονειρο είδα» (εκδ. Βακχικόν). Αυτό το βιβλίο το έγραψα ενώ νόμιζα πως δεν είχα τίποτε να γράψω. Γι’ αυτό ακριβώς σοβαρεύτηκα απέναντι στο υποσυνείδητο. Κι αν δεν μου βγαίνει μια λέξη, περιμένω όσο χρειαστεί.

Αυτό ήθελα να σας ρωτήσω. Αν δουλεύετε πολύ με τις λέξεις.

Μα αυτή είναι η δουλειά μου.

Σαν τέμπλο που σκαλίζετε;

Με τις λέξεις, με ενδιαφέρει η αρμονία τους. Η σειρά τους. Η μουσική τους. Οπως υπάρχει διάχυτη η μουσική στο Σύμπαν, υπάρχει και στις λέξεις.

Η γλώσσα κινδυνεύει;

Ως ένα σημείο βρωμίζεται. Ομως υπάρχουν κι εκείνοι που ταξιδεύουν με τις λέξεις – σε αυτούς είμαι κι εγώ.

Στην Ποίηση είχατε επιρροές;

Ανοιξα την πόρτα της, βρήκα πρόσφορο έδαφος και όλο αυτό που πήρα από τον πατέρα μου, το φως του, η μετάγγισή από εκείνον σ’ εμένα – συν τις προσμείξεις από τις εποχές που έζησα. Δεν θα ‘θελα να ζω σήμερα. Είναι τόσοι οι κίνδυνοι να παρεξηγήσουν, και επειδή αυτά πάνε μαζί με την ελευθερία που υπάρχει σήμερα γίνεται ένα μπέρδεμα με την ασυδοσία. Τα παιδιά έρχονται για να ζήσουν. Και πρέπει να έχουν τα πόδια τους γερά πάνω στο χώμα και το κεφάλι τους ελεύθερο. Και την κρίση να ακούν το εσωτερικό τους καμπανάκι.

Είχατε ελευθερία ως παιδί;

Είχα τα δικά μου «ναι» και «όχι». Και είχα δυσκολίες. Γεννήθηκα από έναν πατέρα που ζούσε, ζούσαμε από έναν μισθό δημοσίου υπαλλήλου. Η μητέρα μου κόρη ενός γιατρού στην Αμαλιάδα αλλά έριξε αλλού το βάρος. Τότε κατάλαβα πως είμαι μόνη. Ολο αυτό που κατάφερα ήταν ένστικτο για την ομορφιά και τη μουσική. Ετσι προχώρησα. Και πάλεψα με Λαιστρυγόνες και Κύκλωπες αλλά διέσωσα κάποια κεχριμπάρια.

Σπήλιος Μεντής. Μου λέτε λίγο γι’ αυτόν τον άνθρωπο;

Ηταν εξαιρετικός φίλος. Και συνθέτης. Είχε δικά του δακτυλικά αποτυπώματα, δεν έμοιαζε με κανέναν. Οταν με συνόδευε στην ερμηνεία μου, αισθανόμουν πολύ ωραία. Τον γνώρισα από τις δισκογραφικές. Εγώ ξεκίνησα από την Columbia. Μετά πήγα στον Αλέκο Πατσιφά. «Τι να της δώσουμε να τραγουδήσει;», ρώτησε γιατί είχανε τη Νάνα Μούσχουρη εκεί. Δώσανε στη Νάνα τον «Επιτάφιο» και σ’ εμένα το «Αν θυμηθείς τ’ όνειρό μου» και τη «Μυρτιά» (1960). Η Νάνα δεν είχε πουθενά κενό και έναν πολύ σκληρό εαυτό.

Μπαίνετε στις εταιρείες… και;

Εχω πάρει δίπλωμα όπερας και ένα βραβείο ως σοπράνο. Εδωσα εξετάσεις με άλλες δώδεκα και η (μέτζο) Κική Μορφονιού μαζί, παρότι ήταν έτος γυναικών, μπήκε μέσα σε εμάς με το έτσι θέλω ένας άνδρας. Μαζί με την Κική δεχτήκαμε συγχαρητήρια και ήμουν έτοιμη να πάω για σπουδές στο Ωδείο της Santa Cecilia της Ρώμης, αυτό έγινε Σάββατο. Τη Δευτέρα είχα έλθει… τρίτη και τη θέση μου την πήρε ο τενόρος που είχε μπει εμβόλιμος. Και τότε λέω θα πάω στο ελαφρό τραγούδι και γυρίζω την πλάτη στην όπερα. Και βγαίνω πρώτη στην ΕΙΡ. Δεν το μετάνιωσα ποτέ. Με το ελαφρό άρχισε η επαφή μου με τον μεγάλο κόσμο. Οπως ότι εκπροσώπησα την Ελβετία στην Eurovision το 1965.

Πώς φτάνετε εκεί;

Οταν έκανα ένα ρεσιτάλ με γαλλικά τραγούδια στον Παρνασσό, ήλθε να με ακούσει η Πία η Χατζηνίκου, που ήταν ιμπρεσάριος των βόρειων χωρών. Θες να εκπροσωπήσεις την Ελλάδα σε ένα φεστιβάλ στην Πολωνία, στο Σόποτ, μου πρότεινε; Και κατέληξα να πω το «Τι κρίμα» του Πλέσσα. Και μαζί πήγαμε και πήραμε το πρώτο βραβείο. Στην επιτροπή στην Πολωνία ήταν και ο Λουί Ρε, ο μόνος που με βοήθησε στα μουσικά – μαζί με τον Μεντή βέβαια. Κάναμε στη Βαρσοβία ένα τελευταίο κονσέρτο. Και πήγαμε στη Μόσχα με τον Μίμη. Επειδή με αγαπούσε ο Λουί Ρε, μου έκανε πρόταση επειδή ήταν διευθυντής στον ραδιοφωνικό σταθμό Γενεύης να εκπροσωπήσω την Ελβετία. Και πήγα στη Eurovision.

Μια μεγάλη πορεία…

Μέχρι εδώ καλά. Είχα προτάσεις αλλά και έλλειψη αυτοπεποίθησης. Εκανα στη Ρωσία 150 κονσέρτα. Και έχω και χιλιάδες πωλήσεις δίσκων. Και έχω γράψει για χρόνια με την Ορχήστρα Ελαφράς Μουσικής της Μόσχας. Πάντα όμως ήμουν ένα φοβισμένο παιδί. Εχω τον χαρακτήρα του πατέρα μου. Είμαι και ήμουν συγκρατημένη. Αν όμως δεν πατήσεις το νύχι του άλλου…

Πώς ήταν να κάνετε αυτήν την πορεία και την ίδια ώρα να επιστρέφετε εδώ με την γνωστή ίντριγκα του χώρου;

Δεν ήξερα ποια είμαι. Γεννήθηκα τραγουδίστρια, αν και το ποτάμι, αν το φράξεις, θα βρει αλλού. Το νερό δεν σταματιέται. Και μου βγήκε στην ποίηση και στα 23 μου βιβλία. Χάριν της γραφής υπάρχω ελεύθερη.

Εχετε κρατήσει σχέσεις με τις χώρες όπου μεγαλουργήσατε;

Εγινα επίτιμη δημότης, στην Τιφλίδα. Το 1962, 1963, 1966 έκανα τα κονσέρτα μου στη Γεωργία. Μετά από τότε ξαναπήγα. Με κάλεσε ο πρέσβης για τον Μήνα της Ελλάδας. Πήγαμε 84 άτομα. Κάνανε διάφορες εκδηλώσεις. Πήγα για 3 μέρες και κάθισα πολύ. Δεν χρειάστηκε καν διαβατήριο. Να μου φωνάζουν στον δρόμο «Γιοβάνκα!». Ο Πρόεδρος Εντβαρντ Σεβαρντνάτζε μού λέει τότε: «Η Γιοβάννα έχει την ίδια ηλικία, μόνον εγώ γέρασα». Είμαι η πρώτη που μπήκα στο τρένο του Στάλιν. Εκεί όπου καθόταν και έπαιρνε τις αποφάσεις. Στο τέλος ήταν 10 χιλιάδες άτομα στο Παλαί ντε Σπορ, τρεις μέρες. Ηλθε αστυνομία έφιππη για τον κόσμο που δεν είχε εισιτήρια. Είχανε πιάσει το ταξί μου από τον προφυλακτήρα για να μη φύγει. Και ανοίγοντας το παράθυρο μου πέταξαν μέσα ένα κεχριμπαρένιο κολιέ. Και το έχω και το φοράω ακόμη. Και μετά από 30 χρόνια με φώναξαν για να με κάνουν επίτιμη δημότη. Με είχανε περάσει στα παιδιά και τα εγγόνια τους. Υπήρξε μια κάποια συγγένεια. Κάτι τους ταίριαξε. Και έγινε δικό τους. Είχαμε πάει στην Κριμαία με στόχο να πάμε στη Γεωργία. Και τους ζήτησα να πω ένα γεωργιανό τραγούδι. Την δεύτερη φορά που το είπα, το πα στα γεωργιανά. Έγινε ο χαμός. Τους αγάπησα κι εγώ. Βρήκα κι εγώ μια συγγένεια. Πήγα με τον άνδρα μου μεταγενέστερα και το πρωί στο ξενοδοχείο μάς στέλνανε σαμπάνια. Εχω τις ωραιότερες αναμνήσεις. Ενας μεγάλος καλλιτέχνης στη Ρωσία αναπαριστούσε με σκιές μεγάλα πρόσωπα που πέρασαν από κει. Και έκανε και μένα. Εκανα δεκαπέντε κονσέρτα στη Μόσχα, όλα sold out.

Τελειώνοντας επιστρέφω στα συγγραφικά σας, είστε ευχαριστημένη με το νέο σας βιβλίο «φως… φως… φως…» από τον Μετρονόμο;

Ξέρω πως η ποίηση δεν έχει εμπορική αξία – πλην των μεγάλων ποιητών. Ο εκδότης μου ο Θανάσης Συλιβός δεν λογάριασε τίποτε. Δεν έκανε εκπτώσεις. Αν μπορώ κάτι να μεταδώσω από το αποθησαύρισμά μου και στα νέα παιδιά θα είμαι πολύ ευτυχισμένη.

Είμαστε ελεύθεροι ή αγωνιζόμαστε να γίνουμε;

Την έχουμε μέσα μας την ελευθερία. Υπάρχει. Γι’ αυτό όταν μας στενεύει κάποιος από μικρά παιδιά, αντιδρούμε. Θα δείξεις στο παιδί τα δύσκολα σημεία του δρόμου, αλλά θα του δείξεις πως μπορεί.