«Εχω ανάγκη από ποίηση και συναίσθημα»

Μέχρι τη στιγμή της συνάντησής μας στο σπίτι της Νέας Σμύρνης ερχόταν κι έφευγε μια εικόνα: η Χάρις Αλεξίου πάνω από το «Αϊβαλί, η πατρίδα μου» του Φώτη Κόντογλου με σημειώσεις στο περιθώριο, υπογραμμίσεις, πολλαπλές απόπειρες να πιάσει τον ρυθμό της αφήγησης. Πιθανότατα και κάποιες ψιθυριστές μελωδίες που την ενώνουν με τη Μικρασία της καταγωγής της, με τα «Τσίλικα» και τις επανεκτελέσεις της Ρόζας Εσκενάζυ. Μέχρι τη μέση της συνέντευξης η εικόνα είχε επιβεβαιωθεί. Ολο το προηγούμενο διάστημα, η κορυφαία καλλιτέχνις ανταποκρίθηκε στην πρόσκληση της Ολιας Λαζαρίδου να αφηγηθούν από κοινού αποσπάσματα από το «Αϊβαλί» του Κόντογλου στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά (σύμφωνα με τον προγραμματισμό, οι παραστάσεις ξεκίνησαν χθες και συνεχίζονται έως τις 24 του μήνα). Με την τελειομανία που επιβάλλει ο επαγγελματισμός, αλλά και με τον ενθουσιασμό μιας ερασιτέχνιδος μπροστά σε ένα κείμενο της ιστορικής μνήμης.

Πώς ξεκίνησε, λοιπόν, το φετινό ταξίδι στη «χώρα» του Φώτη Κόντογλου;

Η πρόταση ήρθε από την Ολια Λαζαρίδου, η οποία σκέφτηκε ότι ήμουν κατάλληλη να μεταφέρω τον λόγο του Φώτη Κόντογλου, εξαιτίας της καταγωγής μου (σ.σ.: από την πλευρά της μητέρας της), αλλά και των τραγουδιών που κατά καιρούς έχω ερμηνεύσει. Και την ευχαριστώ πολύ γι’ αυτό. Η αλήθεια είναι ότι ψαχνόμουν για έναν «φόρο τιμής» μέσα στην επετειακή χρονιά για τη Μικρασία. Αυτήν, άλλωστε, πρωτοτραγούδησα…

Ακριβώς. Συμπληρώνονται φέτος 50 χρόνια από τον δίσκο «Μικρασία» των Καλδάρα – Πυθαγόρα, στον οποίο συμμετείχατε με τον Γιώργο Νταλάρα.

Είναι ένας σημαντικός δίσκος και η δική του επέτειος συμπίπτει με τη μεγάλη και σημαντικότερη των 100 χρόνων. Οπότε όλα συνδυάζονται μ’ έναν τρόπο και προκύπτει ένας ελάχιστος φόρος τιμής. Νιώθω ότι συμμετέχω με ένα λιθαράκι σ’ αυτή την τιμή και στην άσκηση της μνήμης. Τώρα που το λέμε μάλιστα αισθάνομαι ότι επιστρέφω κάτι και στην τιμή που μου έχουν κάνει και προσωπικά, όταν έδιναν το όνομά μου σε έναν δρόμο της Σμύρνης (σ.σ.: στο Σεβδίκιοϊ, προάστιο της πόλης, το 2010).

Η αλήθεια είναι ότι αφηγείστε έναν κόσμο με τον οποίο διατηρούσατε πάντα επαφή: και λόγω της καταγωγής και λόγω του ηχοχρώματος…

Ναι, αλλά αυτή τη φορά η μαγεία προέρχεται από το ίδιο το κείμενο. Πολλοί γνωρίζουν τον Κόντογλου μόνο ως ζωγράφο. Εγώ ανακάλυψα τον λογοτέχνη. Είχα την εντύπωση ότι παλιότερα είχα διαβάσει το κείμενο ή κάποια αποσπάσματα. Διαβάζοντας πλέον τα κομμάτια που επέλεξε η Ολια από τις 400 και βάλε σελίδες – δεν θα μπορούσαμε να το αφηγηθούμε όλο – ανακάλυψα το ταξίδι της γλώσσας. Αυτός ο άνθρωπος εδώ είναι ποιητής. Ο τρόπος που αφηγείται και περιγράφει εικόνες είναι καθηλωτικός. Μου έρχεται τώρα που μιλάμε ένα απόσπασμα μέσα στον ναό, όπου περιγράφει ένα μαμούδι να πετάει και να ακουμπάει τις πτυχές των ρούχων του Ιησού. Συγκλονιστικές περιγραφές. Ειλικρινά δεν χορταίνω να διαβάζω το βιβλίο. Μακάρι να το αφηγούμασταν ολόκληρο!

Πρέπει να φανταστούμε ότι από τη στιγμή που πήρατε το κείμενο, το «μελετήσατε» με σημειώσεις και κόντρα σημειώσεις;

Ναι. Από τον Ιανουάριο, όταν για πρώτη φορά μού το πρότεινε η Ολια. Η ίδια μάλιστα μου έλεγε «μην ασχοληθείς ακόμη, είναι νωρίς και θα βαρεθείς». Εγώ δεν σταμάτησα ούτε στιγμή. Ενώ είναι μια αφήγηση – φανταστείτε μας σαν δυο παραμυθούδες που αφηγούμαστε τα λόγια του Κόντογλου -, με συναρπάζει και με συγκινεί κάθε φορά σαν να έχω ζήσει εγώ τα γεγονότα. Μην ξεχνάμε ότι ο Κόντογλου αφηγείται ιστορίες που έχει ακούσει και πηγαίνουν 100 χρόνια πίσω. Οπότε βιωματικά δεν έχω καμία σχέση. Κι όμως, πήρα τον χάρτη για να δω πού ήταν του «Δαιμόνου η τράπεζα», του «Λαγού τ’ αφτιά», το Χοντρόβουνο, η Αγία Παρασκευή. Το ωραίο είναι ότι στην παράσταση γίνονται προβολές με τα σχέδια του ίδιου του Κόντογλου για όλες αυτές τις τοποθεσίες.

Υπάρχει κι ένας ξεχασμένος πολιτισμός πίσω από το τοπίο και τις ντοπιολαλιές, τον οποίο ανακαλύπτετε;

Κατ’ αρχάς ξεχασμένο για εμάς, και καθόλου οικείο, είναι το ίδιο το Αϊβαλί. Δεν το ξέρουμε. Είναι μια περίκλειστη πολιτεία λόγω γεωγραφίας, που ξεχάστηκε κάποια στιγμή και μέσα στην ιστορία. Μοιάζει με έναν κρυφό κόσμο: «αρχαίοι άνθρωποι, απλές ψυχές σαν μωρά», όπως γράφει ο Κόντογλου. Ισως να μην είναι τυχαίο ότι δεν έγινε πόλεμος εκεί. Την ντοπιολαλιά, πάντως, την ακούμε στη Μυτιλήνη σήμερα. Διαβάζοντας την αφήγηση καταλαβαίνω ότι οι Μυτιληνιοί μιλάνε σαν τους Αϊβαλιώτες. Κι ύστερα ανακάλυψα ότι κάποιες λέξεις που νομίζαμε ότι ήταν λάθος δεν είναι καθόλου λάθος. Αυτή ήταν η γλώσσα των ανθρώπων: «στεκόντανε», «ρωτήξανε», «ούλος ο κόσμος άνοιξε τις πόρτες και χύθηκε στο κατάγιαλο σέρνοντας μαζί ό,τι μπόρεσε ο κάθε άνθρωπος».

Ποιο είναι το «κλειδί» για να ανοίξετε εσείς αυτόν τον κόσμο προς το κοινό;

Η ποίηση. Αυτό που έχω ανάγκη κι εγώ προσωπικά. Ασχολούμαι με κάτι που με γεμίζει τρυφερότητα και συναίσθημα. Αυτό θέλω να ζήσω και να μεταφέρω μέσα από την αφήγηση, τις προβολές, τις μουσικές της Εστουδιαντίνας, που παίζει μαζί μας στην παράσταση.

Αφού αναφέρατε τη μουσική, ο κόσμος των αναμνήσεων είναι ένας κόσμος τον οποίο υποστηρίξατε πάντοτε μέσα από τις επιλογές σας: από τα «Τσίλικα» έως τις συναυλίες.

Δεν μπορείς να αφήσεις αυτό το κομμάτι, γιατί είναι συστατικό της φτιαξιάς σου, της ταυτότητάς σου, της κουλτούρας σου. Δεν είχα κάποια γιαγιά να μου αφηγείται όσα πέρασαν – άλλωστε κι εκείνη παιδί έφυγε από εκεί -, αλλά μεγάλωσα με τους Μικρασιάτες. Εζησα και έμαθα τον τρόπο που έφεραν στην Ελλάδα: την κουλτούρα, τα μαγειρέματα, τα κεντήματα, τους κήπους, την ενασχόλησή τους με την ομορφιά. Αυτό που, με μια λέξη, ονομάζουμε, τον πολιτισμό τους. Ηταν κάτι διαφορετικό από τις συνήθειες που είχαν οι ντόπιοι – για παράδειγμα, στη Θήβα, όπου μεγάλωσα εγώ. Εκεί οι άνθρωποι ήταν δεμένοι περισσότερο με τη γη. Νομίζω ότι είμαι τυχερή που μαζί με τα τραγούδια τους πήρα και τη γλύκα των Μικρασιατών.

Οταν ηχογραφούσατε τη «Μικρασία», νιώθατε ακριβώς τη βιωματική σύνδεση ή ήταν απλώς μια δισκογραφική επιλογή;

Αισθανόμουν τα πάντα, επειδή τότε ζούσαν ακόμη οι πρόγονοί μου. Ισα ίσα που τότε ήταν πιο βιωματικό. Ηξερα ακριβώς σε ποιους απευθυνόμουν και πού έφτανε αυτό που τραγουδούσα.

Μέσα σ’ αυτή τη χρονιά, για την οποία ο καθένας ψάχνει ένα νόημα, ποια «γέφυρα» κρατάτε από το 1922 ως τις μέρες μας;

Οτι και σήμερα δεν καλοδεχόμαστε τους πρόσφυγες. Οπως όταν έφτασαν εδώ οι Μικρασιάτες και δεν είχαν καθόλου καλό όνομα. Μου έλεγε κάποτε η μητέρα μου ότι έβαζε κραγιόν, νεαρή κοπέλα, πράγμα που κακοφαινόταν στην οικογένεια του πατέρα μου. Ενώ είμαστε άνθρωποι φιλόξενοι και γενναιόδωροι, η απειλή που σημαίνει ο ξένος δεν έχει λείψει ποτέ. Ακουσα το καλοκαίρι έναν γάλλο φίλο να μου λέει μελαγχολικά: «Σε καλοδέχεται ο ντόπιος αν ξέρει ότι δεν θα μείνεις για πολύ». Το θεώρησα πολύ εύστοχο. Από εκεί και πέρα, αν μένει κάτι είναι τα βιβλία. Μπορούμε να αφιερώσουμε χρόνο και να διαβάσουμε για τα γεγονότα της Μικρασιατικής Καταστροφής έχοντας ο καθένας και η καθεμία τα ερωτήματά του.

Η επόμενη «συνάντηση» μαζί σας είναι τηλεοπτική. Συμμετέχετε στη σειρά «Maestro», που σκηνοθετεί ο Χριστόφορος Παπακαλιάτης για το Mega. Πώς ήταν αυτή η εμπειρία;

Το ευχαριστήθηκα πάρα πολύ. Θαύμασα τη δουλειά του Χριστόφορου, την αγάπησα. Είναι ένα έξυπνο και πολιτισμένο παιδί, γεγονός που εξηγεί ότι τίποτε δεν γίνεται τυχαία. Ηταν πολύ «καθαρός» σ’ αυτό που μου ζήτησε να κάνω – και να μη μας παρεξηγήσει ο κόσμος: δεν είμαι πρωταγωνίστρια στο σίριαλ, μέλος της ομάδας είμαι.

Η άλλη πρόσφατη συνεργασία ήταν με τον Γιώργο Νανούρη, όπου συμμετείχατε ως Αθηνά στην «Ιφιγένεια εν Αυλίδι». Πώς συνεργάζεστε με τους νέους δημιουργούς; Αφήνεστε πλέον στις δικές τους «εντολές»;

Ακριβώς. Δεν έχει νόημα να συνεχίσω κάτι εγώ με τον τρόπο που θα ήθελα να το κάνω, ενώ μπαίνω στα δικά τους χωράφια. Εγώ είμαι σαν το παλιό δάσος, το οποίο επισκέπτονται οι νεότεροι για να πάρουν κάτι από εμένα κι εγώ από εκείνους. Να με γνωρίσουν και να τους γνωρίσω. Νομίζω ότι έχω κάνει ωραίες συνεργασίες και συνεχίζω να κάνω. Το χαίρομαι γιατί ανακαλύπτω νέους ανθρώπους, με την έννοια των νέων πεδίων.

Εχετε αναφερθεί σ’ αυτή τη μετάβαση από το τραγούδι στο θέαμα ως περίοδο φυσιολογικού πένθους. Ολοκληρώθηκε μέσα σας αυτή η περίοδος;

Νομίζω ότι αυτά δεν τα ξέρει κανείς. Αν χάσεις κάποια στιγμή τον πατέρα ή τη μάνα σου, θα περάσει ο χρόνος και κάποια στιγμή μπορεί να μονολογήσεις: «Δεν είμαι σε πένθος πια». Αλλά είναι όντως έτσι; Με δεδομένο ότι για μένα το τραγούδι είναι «μάνα» μου. Και θα μου λείπει πάντα. Μου έδωσε πολλές χαρές. Ακόμη και τώρα μου δίνει, όταν κάθομαι στο πιάνο και προσπαθώ να «στήσω» μια μελωδία.

«Μόνο η καρδιά θυμάται και ματώνει»

Νιώθετε ότι υπάρχει ένα συναισθηματικό κέντρο μέσα στο κείμενο, το οποίο βγαίνει συνεχώς μπροστά σας την ώρα που αφηγείστε;

Δυσκολεύτηκα πολύ να μην έχω κόμπο στον λαιμό στην έναρξη της αφήγησης. Και μέχρι αυτή τη στιγμή δεν νομίζω ότι θα το μεταφέρω χωρίς κόμπο στον λαιμό. Ισως αρκεί μια φράση: «Τα πάντα λησμονούν. Μόνο η καρδιά τ’ ανθρώπου θυμάται και ματώνει». Κι αλλού: «Αγαπημένη γωνιά! Αγιασμένο βουνό! Δεν ήσουνα εσύ πατέρας μου και μητέρα μου και κάθε αγάπη μου; Πώς ξεμάκρυνες από μένα κι έσβησες, που μήτε το μάτι μου πια σε ξεδιαλύνει;».

info

«Το Αϊβαλί, η πατρίδα μου», θεατρική αφήγηση βασισμένη στο βιβλίο του Φώτη Κόντογλου, Χάρις Αλεξίου – Ολια Λαζαρίδου. Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, έως 24/9 (20.30). Μουσική επιμέλεια: Ανδρέας Κατσιγιάννης. Συμμετέχουν μέλη της ορχήστρας Εστουδιαντίνα Νέας Ιωνίας (σαντούρι: Ανδρέας Κατσιγιάννης – Σταυρούλα Σπανού, βιολί: Σωτήρης Μαργώνης – Δημήτρης Στεφόπουλος, ούτι: Γεώργιος Παππάς – Χάρης Τριανταφυλλίδης, κιθάρα: Θεοδόσης Συκιώτης). Εισιτήρια: https://www.ticketservices.gr