Αδύναμοι κρίκοι

Στις 25 Σεπτεμβρίου, η Ιταλία πάει στις κάλπες. Και όλη η Ευρώπη κρατάει την ανάσα της. Μετά από 18 μήνες ενός ιδιότυπου κυβερνητικού πειράματος, με τον Ντράγκι επικεφαλής κυβέρνησης εθνικής ενότητας η οποία βρέθηκε στον πυρήνα των ευρωπαϊκών αποφάσεων, η Ιταλία επιστρέφει στον – γνώριμο γι’ αυτήν – αστερισμό της αβεβαιότητας.

Με βάση το ιταλικό εκλογικό σύστημα, ο συνασπισμός της Δεξιάς αναμένεται να έχει αυτοδυναμία και η Ιταλία να αποκτήσει την πρώτη γυναίκα πρωθυπουργό, την ακροδεξιά Μελόνι, σε μία κυβέρνηση που στηρίζεται από τον επίσης ακροδεξιό Σαλβίνι και – σε ρόλο νέου Ντόριαν Γκρέι – τον Μπερλουσκόνι. Και με παρόμοια κυβέρνηση, οι αβεβαιότητες είναι πολλές: από την οικονομία, στη σχέση με την Ευρώπη, έως τη στάση απέναντι στη Ρωσία.

Οπως ήταν αναμενόμενο, το αυξημένο ρίσκο έχει ήδη αποτυπωθεί στις αγορές. Η διαφορά των δεκαετών ιταλικών ομολόγων από τα αντίστοιχα γερμανικά έχει αυξηθεί: κάτω από 100 μονάδες βάσης (1%) όταν ανέλαβε ο Ντράγκι, σχεδόν 250 μονάδες σήμερα. Οι αποδόσεις των ιταλικών ομολόγων είναι σήμερα στο 4% – και σίγουρα οι τιμές αυτές προεξοφλούν μόνο εν μέρει τις επερχόμενες πολιτικές εξελίξεις. Εχει δε μετατοπιστεί όλη η καμπύλη των ομολόγων: η απόδοση του 6μηνου ομολόγου είναι όσο ήταν του 5ετούς πριν από έναν χρόνο.

Θα ζήσει η Ιταλία τη δική της «στιγμή ΣΥΡΙΖΑ»; Η Ιταλία φυσικά δεν έχει μνημόνιο όπως εμείς το 2015. Οι αγορές έχουν δε ήδη ζήσει το 2018 μία εκδοχή της επερχόμενης κυβέρνησης – τον συνασπισμό Λέγκας και 5 Αστέρων. Αλλά το διεθνές περιβάλλον σήμερα είναι πολύ πιο ασταθές: βρισκόμαστε στα πρόθυρα πανευρωπαϊκής ύφεσης, το κόστος της ενέργειας έχει ξεφύγει και οι γεωπολιτικές αβεβαιότητες επιβαρύνουν σημαντικά. Σε αυτό το πλαίσιο, είναι ευάλωτη στο άνω των 2 τρισ. δημόσιο χρέος (150% του ΑΕΠ) με τον βραχυχρόνιο χαρακτήρα του (μέση λήξη ομολόγων τα 7 χρόνια) και λήξεις 250 δισ. κάθε χρόνο τα επόμενα έτη.

Η Ιταλία είναι συνεπώς ο αδύναμος κρίκος στην Ευρώπη. Αλλά δεν είναι ο μόνος. Οι γνωστές αδυναμίες της χώρας μας δεν εξαφανίστηκαν μαγικά μαζί με την ενισχυμένη επιτήρηση. Το δημόσιο χρέος μπορεί και πάλι να πυροδοτήσει εξελίξεις. Και αν οι πρόσφατες αυξημένες αποδόσεις δεν έχουν άμεσο δημοσιονομικό αντίκτυπο, σίγουρα θα αρχίσουν να επηρεάζουν τα εταιρικά ομόλογα και τη γενικότερη εμπιστοσύνη στην οικονομία.

Βέβαια, μερικά χαρακτηριστικά του χρέους βοηθούν: μέση λήξη ομολόγων κοντά στα 20 έτη, χαμηλό κόστος εξυπηρέτησης, το γεγονός ότι τα 3/4 των ομολόγων βρίσκονται στο χαρτοφυλάκιο του «επίσημου τομέα» (άρα λιγότερο ευάλωτο στις διακυμάνσεις των αγορών), ενώ παραμένει και η δέσμευση της ΕΚΤ να χρησιμοποιήσει παλιά και νέα εργαλεία στη διάθεσή της.

Αρκούν αυτά για να επαναπαυθούμε; Δυστυχώς όχι. Η χαμηλή παραγωγικότητα της ελληνικής οικονομίας μεταφράζεται σε ετήσια αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ μόλις κατά 1,5% σε μέσο όρο μέχρι το 2060. Με τη σειρά του αυτό σημαίνει την ανάγκη διατήρησης μέσου ετήσιου όρου πρωτογενούς πλεονάσματος 2,6% μέχρι το 2060 για τη μείωση του χρέους με βάση τις μελέτες βιωσιμότητας, τονίζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην τελευταία της έκθεση. «Αυτό θα απαιτούσε δημοσιονομική πειθαρχία που δεν έχει προηγούμενο σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη της ΕΕ», συμπληρώνει. Ο κίνδυνος να ξαναπεράσουμε από τη «θωρακισμένη οικονομία» στον πιο αδύναμο κρίκο υπάρχει πάντα.

O Γιώργος Παπακωνσταντίνου είναι καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής Οικονομίας στο School of Transnational Governance, European University Institute, πρώην υπουργός.