«Οι Ελληνες δεν έχουμε μάθει να σεβόμαστε τα βιβλία»

Από τη μία οι τουρίστες που έπιναν τον καφέ τους σχολιάζοντας μεγαλοφώνως και σε διάφορες γλώσσες τις φωτογραφίες που μόλις είχαν τραβήξει από τη βόλτα τους στο κέντρο της Αθήνας κι από την άλλη τα παιδάκια που μόλις είχαν ολοκληρώσει ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα και δοκίμαζαν όλο χαρά τις χαρτονένιες μάσκες που είχαν κατασκευάσει αναμένοντας εναγωνίως τους χυμούς που είχε παραγγείλει η γιαγιά τους, δεν δημιουργούσαν το ιδανικό σκηνικό – ούτε καν το στοιχειωδώς κατάλληλο – για μια μακράς διαρκείας συζήτηση, σαν εκείνη που είχαμε προγραμματίσει με τη διευθύντρια της Γενναδείου Βιβλιοθήκης Μαρία Γεωργοπούλου. Ο κλιματισμός, ωστόσο, που είχε μετατρέψει σε όαση το καφέ του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης εκείνο το μεσημέρι Παρασκευής – καθώς ο υδράργυρος είχε σχεδόν αγγίξει τους 40 βαθμούς Κελσίου – και η ευελιξία της υπεύθυνης του χώρου, η οποία φρόντισε διακριτικά να μας εξασφαλίσει τις καλύτερες δυνατές συνθήκες χωρίς να ενοχληθεί κάποιος από τους υπόλοιπους θαμώνες, έκαναν τη ζυγαριά να ισορροπήσει. Σε κάθε περίπτωση, όμως, τα ντεσιμπέλ απείχαν πολύ από εκείνα που επικρατούν στο αναγνωστήριο της βιβλιοθήκης που ίδρυσε ο διπλωμάτης και λόγιος Ιωάννης Γεννάδιος και αποτελεί μια από τις πιο πλούσιες βιβλιοθήκες με ελληνική θεματολογία, καθώς οι συλλογές της ξεπερνούν τους 140.000 τόμους.

«Η αλήθεια είναι ότι το καλοκαίρι στη βιβλιοθήκη είναι πολύ ωραίο διότι επικρατεί μια σχετική ησυχία και επειδή δεν γίνονται πολλές εκδηλώσεις, γεγονός που μας επιτρέπει να ανακτήσουμε δυνάμεις, να προχωρήσουμε την ερευνητική δουλειά που πρέπει να κάνουμε, μέσα σε έναν πολύ ωραίο χώρο, με λιγότερους αναγνώστες και με θερινό ωράριο. Είναι η εποχή που μπορώ να κοιτάξω λίγο τον εαυτό μου. Σαν να επιστρέφω στα φοιτητικά μου χρόνια ή σε εκείνα της ακαδημαϊκής μου καριέρας που επισκεπτόμουν τη βιβλιοθήκη για να διαβάσω» λέει η Μαρία Γεωργοπούλου, παλιά γνώριμη της Γενναδείου, καθώς η διδακτορική της έρευνα αφορούσε τη Βενετοκρατούμενη Κρήτη και η συγκεκριμένη βιβλιοθήκη αποτέλεσε πολύτιμο σύμμαχό της καθώς διέθετε αρχειακό υλικό που δεν υπήρχε σε άλλο ίδρυμα.

Ερευνα

Στο βλέμμα της διακρίνεται ένα κράμα νοσταλγίας και παράπονου για το ότι δεν μπορεί τα τελευταία 18 χρόνια (κατά τα οποία κρατά το τιμόνι του ιδρύματος που ανήκει στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών και έχει έδρα επί της οδού Σουηδίας, στο Κολωνάκι) να ασχοληθεί όσο θα ήθελε με την έρευνα κι ενώ έχει απρόσκοπτη πρόσβαση σε έναν τεράστιο όγκο μοναδικού αρχειακού υλικού. «Πράγματι τα πρώτα χρόνια ένιωθα ότι δεν προλαβαίνω να κάνω τη δουλειά μου, δηλαδή να μελετώ και να βγάζω βιβλία. Στη συνέχεια κατάλαβα ότι η δουλειά μου πλέον ήταν διαφορετική: Να διοικώ. Πάντοτε, όμως, βρίσκω άγνωστες, ενδιαφέρουσες, πτυχές στη βιβλιοθήκη. Δεν σας κρύβω δε ότι έχω ενδώσει πολλές φορές στον πειρασμό να μείνω ως παρά πολύ αργά για να χωθώ στα αρχεία, να ψάξω, να ανοίξω ταυτόχρονα πολλά βιβλία. Δεν είναι λίγα τα βράδια που ένα ασανσέρ ανεβοκατεβαίνει και οι συνάδελφοι μου λένε, αστειευόμενοι, ότι πρόκειται για το φάντασμα του Γενναδείου. Σας βεβαιώνω ότι δεν ισχύει κάτι τέτοιο» λέει γελώντας και θυμάται τις πρώτες της επισκέψεις στο αναγνωστήριο, στα χρόνια των σπουδών της, τότε που η υποδοχή ήταν επιφυλακτική και κάπως «σκληρή» για τους νέους, άγνωστους ερευνητές. Κάτι που εκείνη προσπάθησε να αλλάξει εξηγώντας στο προσωπικό ότι πρέπει να υποδέχονται με χαμόγελο τους αναγνώστες, χωρίς να σημαίνει ότι δεν πρέπει να τηρείται ο κανονισμός.

Η επιβλητική πρόσοψη του νεοκλασικού κτιρίου με τη ρήση του Ισοκράτη να επιστέφει την είσοδο «Ελληνες καλούνται οι της παιδεύσεως της ημετέρας μετέχοντες», ωστόσο, και η σταθερά κλειστή καγκελόπορτα του κήπου για λόγους ασφαλείας αποτρέπει όσους δεν έχουν ειδικό ερευνητικό ενδιαφέρον να περάσουν το κατώφλι. Ενδεικτικό είναι ότι το αναγνωστήριο της Γενναδείου προ πανδημίας είχε 6.000 – 7.000 επισκέψεις ετησίως. Ο αριθμός των αναγνωστών είναι σαφώς μικρότερος, καθώς αρκετοί επιστρέφουν αρκετές φορές για να μελετήσουν. Σε κάθε περίπτωση, όμως, η προσέλευση θα μπορούσε να είναι μεγαλύτερη, γεγονός που η Μαρία Γεωργοπούλου αποδίδει σε δύο παράγοντες. Πρώτον, στο ότι «οι Ελληνες δεν έχουμε μεγαλώσει σεβόμενοι τα βιβλία. Θυμάμαι, στα σχολικά μου χρόνια, οι μαθητές στην τελευταία τάξη του Λυκείου να καίνε τα βιβλία τους. Δεν είχαμε βιβλιοθήκες στα σχολεία και σήμερα νομίζω ότι υπάρχουν μόνο κατ’ όνομα. Στην Αμερική τα παιδιά πριν ακόμη μάθουν να διαβάζουν πηγαίνουν στη δημόσια βιβλιοθήκη, διαλέγουν το βιβλίο που θέλουν να τους διαβάσουν οι γονείς τους, και ξέρουν ότι είναι δική τους ευθύνη να το κρατήσουν καθαρό και να το επιστρέψουν. Εμείς δεν έχουμε αυτή τη νοοτροπία».

Ο δεύτερος παράγοντας σχετίζεται με το ότι πλέον οι φοιτητές προτιμούν το ψηφιοποιημένο υλικό. Το κόστος της διαδικασίας ωστόσο είναι εξαιρετικά υψηλό με αποτέλεσμα η συγκεκριμένη βιβλιοθήκη να έχει αποφασίσει να ψηφιοποιήσει επιλεγμένα σπάνια αρχεία που ενδεχομένως δεν είναι διαθέσιμα σε άλλα ιδρύματα. «Οι βιβλιοθήκες σίγουρα αλλάζουν λόγω της τεχνολογίας, αλλά το ζήτημα δεν είναι μόνο η ψηφιοποίηση του παλαιού υλικού, που αργά ή γρήγορα θα γίνει. Το θέμα είναι με ποιον τρόπο θα συλλέξουμε τη γνώση που παράγεται τώρα ψηφιακά. Το κόστος των ψηφιακών πηγών είναι πάρα πολύ υψηλό. Εχουν δημιουργηθεί μονοπώλια που χειρίζονται τα επιστημονικά περιοδικά και χωρίς χρήματα δεν μπορούμε να προχωρήσουμε.

Θεωρώ ότι το ψηφιακό μέλλον είναι ολίγον ασαφές, αλλά δεν πιστεύω ότι θα σβήσουν οι βιβλιοθήκες. Προσωπικά ο “φόβος” μου οφείλεται στη λάθος νοοτροπία των νέων επιστημόνων, οι οποίοι πιστεύουν πως αν κάτι δεν υπάρχει στο Διαδίκτυο, δεν υφίσταται, το οποίο είναι προφανώς πλάνη. Με προβληματίζει η ψευδαίσθηση που δημιουργείται με την τεχνολογία. Θυμάμαι όταν έδινα εξετάσεις για να μπω στο πανεπιστήμιο ήξερα τα… τηλέφωνα όλων των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων. Σήμερα οι μηχανές αναζήτησης μας δίνουν πρόσβαση σε αυτή τη γνώση, η οποία ενδεχομένως και να είναι άχρηστη. Από την άλλη το ότι μπαίνεις από το τηλέφωνό σου στο google earth δεν σημαίνει ότι ξέρεις και γεωγραφία…».

Στο Γέιλ

Η Μαρία Γεωργοπούλου, που σπούδασε αρχαιολογία και ιστορία της τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, τη Σορβόννη και το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Λος Αντζελες, όταν μελετούσε στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη δεν της είχε περάσει από τον νου ότι από μια γωνιά του αναγνωστηρίου θα βρισκόταν στην καρέκλα της διευθύντριας. Οταν άνοιξε η θέση το 1991 ολοκλήρωνε τη διατριβή της και γνώριζε ότι δεν διέθετε τα προσόντα ούτε καν για να ονειρευτεί μια τέτοια εξέλιξη. Οταν όμως η πρόκληση βρέθηκε μπροστά της μία δεκαετία αργότερα αποφάσισε να υποβάλει αίτηση και να αφήσει πίσω της τη 12ετή ακαδημαϊκή καριέρα που είχε χτίσει στο Γέιλ, για να επιστρέψει στην Ελλάδα το μακρινό 2004, σε μια εποχή που τίποτα δεν προμήνυε την «καταιγίδα» της κρίσης που θα ακολουθούσε.

Κίνητρο για την επιστροφή στα πάτρια δεν ήταν ο νόστος, ούτε κάποια αρνητική εμπειρία από τη ζωή της στις ΗΠΑ, καθώς η υποδοχή που είχε στον πανεπιστημιακό χώρο ήταν πολύ θετική. Οταν ξεκίνησα στο Γέιλ ήμουν πολύ νέα και δεν διαλαλούσα το ότι ήμουν Ελληνίδα, διότι ένα βασικό μέλημά μου ήταν να απαλλαγώ από την ξενική προφορά μου όσο περισσότερο γινόταν για να με καταλαβαίνουν οι φοιτητές. Θυμάμαι έλεγα ελληνικά ονόματα, όπως Θουκυδίδης, Ιφιγένεια, και έβλεπα στα μάτια των φοιτητών ότι δεν με είχαν καταλάβει, διότι δεν ήξερα να τα προφέρω σωστά. Για να συνεννοηθούμε, λοιπόν, τα έγραφα στον πίνακα. Ευτυχώς, όμως, στην Αμερική ο κόσμος είναι πολύ δεκτικός. Αντιθέτως όταν πήγα για να κάνω μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι, παρόλο που τα γαλλικά μου ήταν πάρα πολύ καλά, με διόρθωναν κάθε μέρα για την προφορά μου ενώ με καταλάβαιναν απολύτως. Οταν έφτασα στην Αμερική και ενώ τα αγγλικά μου δεν ήταν τόσο καλά όσο τα γαλλικά μου, σε ένα πάρτι στο πανεπιστήμιο, το πρώτο πράγμα που μου είπαν ήταν “μη χάσεις την προφορά σου”. Ηταν σαν να μου έλεγαν «Είσαι ξένη, αλλά σε θέλουμε. Δεν μας πειράζει».

Ο λόγος που αποφάσισε την έξοδο από τον πανεπιστημιακό παράδεισο ήταν ουσιαστικά η ανάγκη που διαπίστωσε μαζί με τον οικονομολόγο έλληνα σύζυγό της (ο οποίος μετακόμισε στην Ελβετία το 2015 για επαγγελματικούς λόγους) τα παιδιά τους να μεγαλώσουν όχι σε μια αυστηρά πυρηνική οικογένεια, αλλά σε ένα ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον. Τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου συνέβαλαν προς την επιλογή του επαναπατρισμού.

Ελληνικές σπουδές

Πίσω της, στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ – από το οποίο παραδέχεται ότι της λείπει το γεμάτο χαρά και περιέργεια φρέσκο βλέμμα των 20χρονων φοιτητών – άφησε μια σπουδαία κληρονομιά: Το πρόγραμμα Ελληνικών Σπουδών, το οποίο και ίδρυσε όταν τα μέλη του ελληνικού συλλόγου – παιδιά ελληνικής καταγωγής γεννημένα στις Ηνωμένες Πολιτείες – την έπεισαν αρχικά να γίνει σύμβουλος του συλλόγου και στη συνέχεια με την υποστήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος να οργανώσει το πρόγραμμά που περιλαμβάνει μαθήματα γλώσσας, Ιστορίας, και ανοιχτές εκδηλώσεις που εστιάζουν στο ότι η Ελλάδα δεν τελείωσε με το πέρας της αρχαιότητας. Κι όλα αυτά ενώ τις τελευταίες δεκαετίες ολοένα και βαθαίνει η κρίση των ελληνικών σπουδών στο εξωτερικό. «Είναι σημείο των καιρών και δεν έχει να κάνει σε τίποτα με την Ελλάδα. Αν μη τι άλλο πιστεύω ότι οι ελληνικές σπουδές πάνε πολύ καλύτερα συγκριτικά με τις γαλλικές ή τις γερμανικές. Το κομμάτι των ανθρωπιστικών σπουδών είναι εκείνο που θα σβήσει, διότι έχει πέσει όλο το βάρος στην τεχνολογία κι εκεί δίνεται το βάρος της χρηματοδότησης. Είναι αλήθεια ότι στο εξωτερικό ακόμη και με τους υπολογιστές να ασχολείται κάποιος του ζητάνε να έχει κάνει για παράδειγμα ένα μάθημα Φιλοσοφίας για να αποκτήσει ευρύτητα πνεύματος, αλλά σε κάθε περίπτωση οι ανθρωπιστικές σπουδές αντιμετωπίζονται ως κάτι παράπλευρο, ως οι παρίες του επιστημονικού ενδιαφέροντος» εκτιμά.

Εργα

Υστερα από δύο δεκαετίες στο τιμόνι «της Κιβωτού του Ελληνισμού» όπως χαρακτηρίζει τη Γεννάδειο (διόλου υπερβολικός χαρακτηρισμός, αφού στα ράφια της μπορεί να βρει ο αναγνώστης από την πρώτη έντυπη έκδοση του Ομήρου (Φλωρεντία 1488), και του «Ερωτόκριτου» (Βενετία 1713) έως τα αρχεία των βραβευμένων με Νομπέλ Γιώργου Σεφέρη και Οδυσσέα Ελύτη και προσωπικά αντικείμενα του λόρδου Βύρωνα) και στις οποίες η βιβλιοθήκη επεκτάθηκε ως προς τις κτιριακές της εγκαταστάσεις, έγινε περισσότερο εξωστρεφής με εκδηλώσεις, απέκτησε δικό της εκθεσιακό χώρο και φιλοξένησε ακόμη και έργα σύγχρονης τέχνης στον κήπο της σε συνεργασία με το ΝΕΟΝ, η Μαρία Γεωργοπούλου δεν επικεντρώνεται στα πιθανά ολισθήματά της. «Κάνω λάθη κάθε μέρα, αυτό είναι το μόνο σίγουρο, αλλά λόγω χαρακτήρα δεν κοιτάζω πίσω, οπότε δεν ξέρω αν έχω κάνει κάποιο μεγάλο. Κάθε φορά που φτάνω σε ένα σταυροδρόμι και παίρνω έναν δρόμο τον ακολουθώ με όλο μου το είναι μέχρι τέλους».

Δύο χρόνια τη χωρίζουν από τη συμπλήρωση 20 χρόνων στη διοίκηση της Γενναδείου, και τέσσερα από τη μεγάλη επέτειο των 100 ετών του ιδρύματος. Πώς βλέπει το μέλλον; «Είμαστε στη φάση που οργανώνουμε τα σχέδιά μας για το επετειακό πρόγραμμα που θα περιλαμβάνει μεταξύ άλλων εκδόσεις, μία έκθεση, συνέδρια, και την προσθήκη ορισμένων υποτροφιών. Το όνειρο που ελπίζω να υλοποιήσω και με τη βοήθεια της τεχνολογίας είναι η ψηφιακή πρόσβαση σε ένα όλο και μεγαλύτερο εύρος επιστημονικών κειμένων και έργων».