«Να μη φοβόμαστε τα λάθη»

Αν υποψιαζόσασταν ότι μελλοντικά η επικοινωνία των ανθρώπων θα γινόταν αποκλειστικά μέσω του Διαδικτύου, θα το θεωρούσατε ως πρόοδο ή ως μια μορφή κοινωνικού ζόφου;

Οι νέες πραγματικότητες που διαμορφώνονται λόγω της ψηφιακής συνθήκης, δεν μπορούν να κατανοηθούν μέσα από τέτοια διλήμματα. Χρειάζονται νέες μέθοδοι ανάλυσης, πολλές συζητήσεις χωρίς εμμονές στο πλαίσιο, πάντα, μίας γενικότερης αντίληψης ότι ζούμε μια μεταβατική περίοδο που άρχισε πριν από περίπου 15 χρόνια και ακόμη δεν έχει βρει τα σημεία ισορροπίας.

Ας πάρουμε κάτι στο οποίο και οι δύο έχουμε εντρυφήσει πολύ: τον έντυπο λόγο. Αν κάτι έχει υποστεί μία δραματική μεταμόρφωση τα τελευταία χρόνια, είναι ο έντυπος λόγος. Η υλικότητα του βιβλίου, όπως τη γνωρίζαμε, έχει παύσει πια να αποτελεί το συγκροτητικό στοιχείο των κοινωνιών μας. Προφανώς και συνεχίζουν να εκδίδονται βιβλία και να διαβάζονται. Αλλά η σχέση μας με το βιβλίο έχει μεταμορφωθεί. Είναι αυτό καλό ή κακό; Νομίζω είναι πέραν του καλού και κακού και η ψηφιακή συνθήκη σηματοδοτώντας μία νέα περίοδο στην ιστορία των κοινωνιών μας δεν θα αφήσει τίποτα αναλλοίωτο. Οι ανθρωποι (θα) συνεχίζουν να διαβάζουν, με διαφορετικούς, όμως, τρόπους. (Θα) σκέφτονται με διαφορετικούς τρόπους. (Θα) αρθρώνουν τον λόγο τους με διαφορετικό τρόπο. Αυτά είναι τα ζητήματα που πρέπει να συζητήσουμε.

Ενδεχομένως ένα από τα πιο σοβαρά προβλήματα είναι τι κάνουμε με τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις σε έναν τέτοιο κόσμο: τα σχολεία και τα πανεπιστήμιά μας είναι θεσμοί που για πολλούς αιώνες οργανώθηκαν «γύρω» από το βιβλίο. Τι είδους αλλαγές επιβάλλει η ψηφιακή συνθήκη στους εκπαιδευτικούς θεσμούς; Υπάρχει ο κίνδυνος η απάντηση σε αυτό το ερώτημα να διαμορφωθεί μέσα από μία εργαλειακή αντίληψη της ψηφιακής συνθήκης. Δηλαδή, για πολλούς, η προσαρμογή στην ψηφιακή συνθήκη σημαίνει περισσότεροι υπολογιστές στα σχολεία, στα παιδιά και στους εκπαιδευτικούς. Αυτό δεν είναι κακό, αλλά ελπίζω από όσα είπα παραπάνω να είναι σαφές ότι αυτή η υπερπροσφορά ηλεκτρονικών υποδομών δεν μπορεί να αποτελεί μία ουσιαστική απάντηση στις προκλήσεις της ψηφιακής συνθήκης. Χρειάζεται να σκεφτούμε μέσα σε ένα διαφορετικό πλαίσιο, κι αυτό σε περιόδους μετάβασης, είναι ιδιαίτερα περίπλοκο και δύσκολο.

Γιορτάσαμε το 2021 αλλά και συνεχίζουμε να γιορτάζουμε τη συμπλήρωση διακοσίων χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση. Πιστεύετε πως οι χρονικές συγκυρίες οι χαρακτηριζόμενες ως επέτειοι έχουν μία απόδοση διαρκέστερη «της στιγμής» που γιορτάζονται;

Εχω την αίσθηση ότι οι επέτειοι σίγουρα αφήνουν ένα ίχνος διαρκέστερο της στιγμής κατά την οποία γιορτάζονται. Οι πολίτες, ως ιστορικά υποκείμενα, επαναπροσδιορίζουν τη σχέση τους με τα γεγονότα που μνημονεύονται από τις επετείους με βάση το εκάστοτε παρόν, κι αυτό το παρόν δεν είναι στιγμιαίο. Το βλέπουμε στον τρόπο που προετοιμάζουμε τις εθνικές επετείους κάθε χρόνο – ως πολιτεία, π.χ., στα σχολεία -, στο είδος των τελετουργιών, στον αντίκτυπο που έχουν οι επέτειοι στον τρέχοντα πολιτικό λόγο, αλλά και σε άλλα πεδία. Η αμήχανη σχέση μας με το παρελθόν, η αίσθηση ότι αντλούμε τα κύρια ταυτοτικά μας στοιχεία αποκλειστικά από το παρελθόν, είναι κάτι που έρχεται και επανέρχεται στην καθημερινότητά μας.

Ο Πρωθυπουργός μιλώντας πρόσφατα στην κοινή σύνοδο της Γερουσίας και της Βουλής των Αντιπροσώπων των ΗΠΑ έκανε τον παραλληλισμό της Μαριούπολης με το Μεσολόγγι. Εχει ενδιαφέρον να αναλογιστεί κανείς ποια ακροατήρια είχε κατά νου, επιλέγοντας αυτή τη σύνδεση, μιας και δεν νομίζω να υπήρχε κάποιος γερουσιαστής ή βουλευτής στην αίθουσα και να γνωρίζει κάτι για το Μεσολόγγι! Εδώ, λοιπόν, ένα εμβληματικό γεγονός της Επανάστασης του 1821, χρησιμοποιείται για να προκαλέσει εκείνα τα συναισθήματα στο εσωτερικό ακροατήριο ώστε να δικαιολογηθεί μια κατά κοινή ομολογία αδιέξοδη πολιτική ως προς τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Είθισται κάθε άνθρωπος που έχει καταλάβει μια διακριτή και διακεκριμένη δημόσια θέση για μακρύ ή για σύντομο χρονικό διάστημα να διατυπώνει πάντα κάτι σαν μότο που στάθηκε ως πλοηγός του κατά τη διάρκεια αυτής του της θητείας. Ποιο υπήρξε το δικό σας μότο;

Θα μπορούσα να σας πω τα τετριμμένα, ότι το μότο μας ήταν «το καλό της δημόσιας εκπαίδευσης» – που όντως ήταν! Αυτό, όμως, που περισσότερο από ότιδήποτε άλλο χαρακτήρισε τον τρόπο λειτουργίας μου ήταν το εξής: να επιλέξω συνεργάτες με γνώση και προσωπικότητα και να φροντίσω να τους δοθεί ένας ζωτικός χώρος, να παίρνουν πρωτοβουλίες – προφανώς στο πλαίσιο ενός γενικότερου πολιτικού πλασίου – χωρίς κάθε φορά να πρέπει να συζητάμε αναλυτικά τις πρωτοβουλίες αυτές. Και να μη φοβόμαστε τα λάθη που θα γίνουν. Λάθη δεν γίνονται, μόνον αν δεν κάνεις τίποτα και διαχειρίζεσαι απλά την καθημερινότητα. Αρα το μότο είναι «συνεργάτες με γνώση και προσωπικότητα…».

Ποιο είναι το βιβλίο της ελληνικής ή της ξένης λογοτεχνίας που συμβαίνει να το έχετε διαβάσει περισσότερες από μία φορές;

Το «Κιβώτιο» του Αρη Αλεξάνδρου, επειδή είναι η πιο βαθιά και επώδυνη ανατομία παθογενειών της Αριστεράς και της ιστορίας της. Είναι μία συγκλονιστική καταγγελία των μηχανισμών εξουσίας που ισοπέδωσαν πολλούς αγωνιστές στο παρελθόν. Οι εκδικητικές εξάρσεις του αντίπαλου (και υπήρξαν πάμπολλες), δεν πρέπει να μας είναι άλλοθι για να μη συζητάμε όσα τράβηξαν οι δικοί μας άνθρωποι από «δικούς μας».

Η τριλογία «ΗΠΑ» του John Dos Passos, συνεχίζει να είναι μία από τις πιο διεισδυτικές αναλύσεις της Αμερικής στη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μία απαράμιλλη προσωπογραφία μιας Αμερικής τρελαμένης και υπνωτισμένης από τον πόλεμο και μιας Ευρώπης που θρηνεί έναν κόσμο χαμένο ανεπιστρεπτί.

Ποιο από τα ταξίδια που έχετε κάνει ως σήμερα, αισθάνεστε πως έχει σταθεί μια αποκάλυψη για εσάς;

Αρχές της δεκαετίας του 1990 στα Ιεροσόλυμα. Στην εντός των τοίχων παλιά πόλη, όπου σχεδόν κάθε πέτρα είναι «βεβαρημένη» με τόσες ιστορίες. Εκεί καταλαβαίνει κανείς ανάγλυφα τι σημαίνει «κατασκευή» του παρελθόντος και πώς συγκρούονται αυτά τα παρελθόντα στο παρόν. Ελληνες και Αραβες χριστιανοί ορθόδοξοι, Εβραίοι, Μουσουλμάνοι, Αρμένηδες, Ρωμαιοκαθολικοί, και πάμπολλες υποδιαιρέσεις τους (συν)υπάρχουν και διεκδικούν όχι τόσο πολύ το μέλλον τους αλλά το παρελθόν. Με απίστευτο μίσος ο ένας για τον «άλλον». Και όλα αυτά μέσα σε ένα τετραγωνικό χιλιόμετρο όπου κυριαρχούν οι θρησκείες της αγάπης.