Η Ευρώπη επενδύει και σε αφρικανικό αγωγό

Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η απόφαση των Ευρωπαίων να απεξαρτηθούν από το ρωσικό φυσικό αέριο κινητοποιεί περιφερειακούς παίκτες στις παρυφές της Ευρώπης προκειμένου να συμπεριληφθούν στους μελλοντικούς ενεργειακούς σχεδιασμούς. Παράλληλα όμως επιδιώκουν να επιλύσουν χρόνια δικά τους εθνικά ζητήματα, αξιοποιώντας τις τρέχουσες ευμετάβλητες διεθνείς ισορροπίες.

Η περίπτωση του Μαρόκου είναι χαρακτηριστική: Οι ιστορικοί του δεσμοί με την Ισπανία και τη Γαλλία, έχουν εκπαιδεύσει την κυβέρνηση του Ραμπάτ να κατανοεί τον ευρωπαϊκό τρόπο σκέψης. Παράλληλα, χάρη στη γεωγραφική απόσταση από τις εστίες έντασης αραβικού ενδιαφέροντος (Παλαιστινιακό, Ιράκ, Υεμένη κ.λπ.), το Μαρόκο έχει την πολυτέλεια να αποστασιοποιείται από εκάστοτε «παναραβική» ατζέντα, προωθώντας τα δικά του περιφερειακά συμφέροντα στη Δυτική Αφρική έχοντας γύρω του ανίσχυρους γείτονες.

Την τελευταία διετία το Ραμπάτ κερδίζει ολοένα και περισσότερο την εμπιστοσύνη της Ουάσιγκτον, αρχής γενομένης από την υπογραφή της «Συμφωνίας Αβραάμ» εξομαλύνοντας τις σχέσεις του με το Ισραήλ στις 20/12/2020. Ως αντάλλαγμα έλαβε γενναία αμερικανική οικονομική βοήθεια, προμηθεύθηκε προηγμένο αμερικανικό οπλισμό και, κυρίως, ικανοποιήθηκε το κυριότερο «εθνικό του αίτημα»: Οι ΗΠΑ αναγνώρισαν ότι υπάγεται στη μαροκινή επικράτεια η Δυτική Σαχάρα, μία από τις πλουσιότερες περιοχές της Γης σε φωσφορικό άλας, απαραίτητο για την προώθηση της λεγόμενης Πράσινης Ανάπτυξης. Το παράδειγμα των ΗΠΑ ακολούθησαν αμέσως μετά τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η πρώτη αραβική χώρα που άνοιξε προξενείο στη Δυτική Σαχάρα, αναγνωρίζοντάς την ως αναπόσπαστο τμήμα του Μαρόκου.

Το Μαρόκο επιδιώκει να λάβει ανάλογα ανταλλάγματα και από την ΕΕ, προσπαθώντας να της προσφέρει χρήσιμες εναλλακτικές στον τομέα της ενέργειας.

Αρχές Μαΐου, οι κυβερνήσεις της Νιγηρίας και του Μαρόκου ανακοίνωσαν ότι θέτουν τις βάσεις για ένα μεγαλεπήβολο ενεργειακό σχέδιο, που θυμίζει αρκετά τον γνωστό μας EastMed. Πρόκειται για τον Nigeria-Morocco Gas Pipeline (NMGP), «τον μεγαλύτερο υποθαλάσσιο αγωγό του κόσμου» μήκους άνω των 7.000 χλμ., που θα τοποθετηθεί κατά μήκος των ακτών 11 κρατών της Δυτικής Αφρικής και θα καταλήγει στο Μαρόκο – με την προοπτική το νιγηριανό φυσικό αέριο να προωθείται στην Ευρώπη. Το πρότζεκτ βασίζεται σε διμερές μνημόνιο συνεργασίας, που υπεγράφη τον Ιούνιο του 2018. Σύμφωνα με το σχέδιο, ο νέος αυτός αγωγός θα αποτελεί προέκταση του υφιστάμενου West African Gas Pipeline (WAGP), που ήδη μεταφέρει αέριο από τη Νιγηρία στην Γκάνα. Οπως δήλωσε πρόσφατα ο υπουργός Πετρελαίου της Νιγηρίας, Τιμίπρε Σίλβα, μέχρι στιγμής μόνο οι κυβερνήσεις της Νιγηρίας και του Μαρόκου συμμετέχουν στο πρότζεκτ. Τόνισε όμως ότι «η Ρωσία και ο OPEC εκδήλωσαν έντονο ενδιαφέρον», θέλοντας να στείλει κατάλληλα μηνύματα προς τη Δύση.

Συγκριτικά με τον EastMed, ο αγωγός Νιγηρίας – Μαρόκου αντιμετωπίζει πολύ λιγότερα πολιτικά προβλήματα. Σε αντίθεση με την Ανατολική Μεσόγειο, μεταξύ των παράκτιων χωρών της Δυτικής Αφρικής διαφιλονικούμενες θαλάσσιες ζώνες δεν υπάρχουν, με μοναδική εξαίρεση τη χρόνια διένεξη Μαρόκου – Δυτικής Σαχάρας. Εάν το φιλόδοξο πρότζεκτ ευοδωθεί, το Μαρόκο υπολογίζει ότι οι επενδυτές θα στηριχθούν στην πρόσφατη αμερικανική αναγνώριση της μαροκινής κυριαρχίας στη Δυτική Σαχάρα, απόφαση που έλαβε ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, στις 10/12/2020.

Παρ’ όλα αυτά, το Μαρόκο δεν αρκείται σε μεγαλεπήβολα επιχειρηματικά σχέδια, που είναι πιθανόν να αποδειχθούν μη πραγματοποιήσιμα. Από το 2007 προωθεί να τύχει διεθνούς αποδοχής το «Σχέδιο Αυτονόμησης» της Δυτικής Σαχάρας. Κατά τη μαροκινή θεώρηση, η διεθνής αποδοχή της «αυτονόμησης» της Δυτικής Σαχάρας θα νομιμοποιήσει εν καιρώ τη μαροκινή κυριαρχία, την παραμονή των εποίκων στα εδάφη που τους παρασχέθηκαν και τη νόμιμη εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου της περιοχής. Πέρα από κάποια εύσχημη τήρηση αποστάσεων, η προεδρία Μπάιντεν δεν αναίρεσε τη φιλομαροκινή πολιτική της προηγούμενης διακυβέρνησης Τραμπ, παρά τις αντίθετες απόψεις που εκφράζονται κατά καιρούς πίσω από κλειστές πόρτες.

Ωστόσο, το Μαρόκο συνεχίζει να μην επαναπαύεται. Τον περασμένο Μάρτιο, η Ισπανία αναγνώρισε το «Σχέδιο Αυτονόμησης» της Δυτικής Σαχάρας. Το αντάλλαγμα που πρόσφερε το Μαρόκο ήταν να πάψει να εργαλειοποιεί το ρεύμα παράτυπης μετανάστευσης από την Αφρική προς την Ευρώπη – μία μεθόδευση που θυμίζει γνωστές τουρκικές πρακτικές.

Αθόρυβα και συστηματικά, το Μαρόκο κτίζει μία δική του «σφαίρα επιρροής». Ωστόσο, κάθε κίνησή του προϋποθέτει απτά ανταλλάγματα.

Ο δρ Γαβριήλ Χαρίτος είναι ερευνητής στο ισραηλινό Ινστιτούτο Μπεν-Γκουριόν (Πανεπιστήμιο Μπεν-Γκουριόν) και αναλυτής του ΡΙΚ
για ζητήματα Μέσης Ανατολής