Απεργούν οι καταναλωτές;

Στον διεθνή Τύπο πληθαίνουν οι αναφορές για μία αποκαλούμενη απεργία ή αποχή των καταναλωτών από αγορές προϊόντων και υπηρεσιών που δεν είναι ζωτικής σημασίας. Ακόμα και εάν θεωρηθεί υπερβολικός ο χαρακτηρισμός αυτός στις αλλαγές που τώρα συντελούνται στην καταναλωτική συμπεριφορά, τα δεδομένα και η θεωρία συγκλίνουν: οι καταναλωτές αντιμετωπίζουν τη μεγαλύτερη ανατιμητική κρίση της τελευταίας 40ετίας και αντιδρούν σε αυτήν αναδιανέμοντας αναγκαστικά τη δαπάνη τους για προϊόντα και υπηρεσίες.

Τι συμβαίνει ακριβώς;

Ενα διαρκώς αυξανόμενο μέρος από το εισόδημα των καταναλωτών δαπανάται αναγκαστικά στην τριάδα των βασικών αναγκών, δηλαδή στέγαση, ενέργεια και τροφή που έχουν ανατιμηθεί σημαντικά. Ειδικά το κόστος της ενέργειας έχει ανέλθει σε εξωφρενικά επίπεδα και δημιουργεί το φαινόμενο της ενεργειακής φτώχειας. Το μηνιαίο κόστος για καύσιμα και κυρίως ηλεκτρικό ρεύμα συχνά υπερβαίνει τον βασικό μισθό και οδηγεί τους καταναλωτές σε οικονομικό αδιέξοδο. Ταυτόχρονα, το διατροφικό κόστος αυξάνεται με διαρκείς ανατιμήσεις σε βασικά τρόφιμα, για τα οποία ο καταναλωτής δεν είναι σε θέση να κάνει περικοπές ή να τα υποκαταστήσει με φθηνότερα.

Ηταν όμως αναμενόμενο ότι η τριπλή αφαίμαξη των οικογενειακών προϋπολογισμών θα έφερνε εντέλει την αναδιάταξη της καταναλωτικής δαπάνης με μεγάλη μείωση της ζήτησης για μη απαραίτητα αγαθά και υπηρεσίες. Οι καταναλωτές μειώνουν ή αποσύρουν τη δαπάνη τους σε κλάδους της αγοράς όπως ένδυση, ψυχαγωγία, εστίαση, συσκευές και οχήματα. Αυτό είναι ένα διεθνές φαινόμενο καθώς η πληθωριστική κρίση είναι διεθνής, παρά την ασύμμετρη ένταση που έχει σε διαφορετικά κράτη.

Δεδομένα ανεξάρτητων ερευνών αποκαλύπτουν ότι δεν είναι μόνο οι οικονομικά ασθενέστεροι που αποσύρονται από αγορές μη αναγκαίων προϊόντων και υπηρεσιών. Η σφοδρότητα των ανατιμήσεων σε ενέργεια και τρόφιμα είναι τέτοια που αναγκάζει τα κοινωνικά στρώματα που γενικά ονομάζουμε μεσαία τάξη να εγκαταλείψουν τον προηγούμενο τρόπο ζωής περιορίζοντας δραστικά μη απαραίτητες δαπάνες.

Βρισκόμαστε λοιπόν μπροστά σε μία ιστορική και απότομη υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου για τη συντριπτική πλειονότητα των καταναλωτών και την επαναφορά της λιτότητας ως αναγκαστικής συμπεριφοράς.

Η νέα λιτότητα έρχεται κυρίως ως συνέπεια μίας βίαιης πληθωριστικής κρίσης και όχι τόσο ως αποτέλεσμα περιοριστικών δημοσιονομικών πολιτικών. Η νέα λιτότητα είναι περισσότερο από ποτέ πριν ανησυχητική και επικίνδυνη υπό την έννοια ότι μπορεί να συμπαρασύρει σε ύφεση την οικονομία που ήδη υφίσταται την αύξηση του κόστους παραγωγής και λειτουργίας των επιχειρήσεων. Δηλαδή σε έναν πληθωρισμό κόστους που ξεκινά από τις εξωπραγματικές τιμές της ενέργειας και περιορίζει την προσφορά της οικονομίας θα προστεθεί η μείωση της καταναλωτικής ζήτησης σε πραγματικούς όρους.

Οι χώρες που είναι περισσότερο ευάλωτες σε αυτήν την επικίνδυνη συγκυρία είναι όσες δεν διαθέτουν ισχυρή παραγωγική βάση και έχουν μεγάλη εξάρτηση από εισαγωγές πρώτων υλών, ενέργειας, τροφίμων και άλλων σημαντικών αγαθών. Ταυτόχρονα, η διεθνής οικονομία «αποπαγκοσμιοποιείται» καθώς οι γεωπολιτικές εντάσεις αυξάνονται, οι διεθνείς εφοδιαστικές αλυσίδες καθίστανται αναξιόπιστες και οι μεγάλες δυτικές χώρες επιχειρούν την επιστροφή της παραγωγής τους που είχε μεταφερθεί εκτός συνόρων. Αυτό το φαινόμενο ονομάστηκε «reshoring».

Ο Γεώργιος Μπάλτας είναι καθηγητής του Τμήματος Μάρκετινγκ & Επικοινωνίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, διευθυντής Μεταπτυχιακών Σπουδών