Επανάληψη, προγραμματισμός και συνδυασμός των γνώσεων

Στο πλαίσιο της προετοιμασίας για τις εξετάσεις, αυτή τη χρονική περίοδο οι μαθητές βρίσκονται στη διαδικασία επανάληψης, η οποία θα πρέπει να περιλαμβάνει τα εξής στάδια: Αρχικά, είναι σημαντική η άριστη γνώση της θεωρίας. Αυτό προϋποθέτει την κατανόησή της (δεν είναι αργά για επίλυση αποριών) και την επανάληψη ανά διαστήματα όλων των κεφαλαίων, με έμφαση στα σημεία που μπορεί να τους φαίνονται πιο δύσκολα ή που δεν έχουν μάθει ικανοποιητικά κατά τη διάρκεια της χρονιάς. Επιπλέον, το διάβασμα των ήδη απαντημένων ερωτήσεων, ιδιαίτερα εκείνων που απαιτούν συνδυασμό γνώσεων και κριτική σκέψη, είναι απαραίτητο, γιατί σε αυτές τις απαντήσεις θα τους δοθεί η ευκαιρία να κατανοήσουν τη σύνδεση που έχουν τα επιμέρους τμήματα της θεωρίας που μπορεί να ανήκουν σε διαφορετικά κεφάλαια.

Σημαντικό στοιχείο της επανάληψης είναι και οι λυμένες ασκήσεις, στοιχείο που συνήθως οι μαθητές παραγνωρίζουν, θεωρώντας βαρετή την ανάγνωση μιας ήδη λυμένης άσκησης. Οι ασκήσεις που έχουν λύσει, ιδιαίτερα οι απαιτητικές, είναι σημαντικές, γιατί βοηθούν στην εμπέδωση της μεθοδολογίας που ακολουθείται, καθώς και στην παρατήρηση των «παγίδων» που μπορεί να κρύβει κάποια άσκηση, ώστε να αποφευχθεί λάθος σε μια παρόμοια άσκηση στις εξετάσεις.

Βέβαια, καλό θα ήταν να ασχολούνται παράλληλα και με την επίλυση νέων ασκήσεων, αυξημένης δυσκολίας, αφού σε αυτή τη φάση γνωρίζουν την ύλη στο σύνολό της και οι ασκήσεις μπορούν να απαιτούν συνδυασμό γνώσεων και βαθιά κατανόηση της ύλης. Βοηθητική είναι και η επίλυση θεμάτων από εξετάσεις παλαιότερων ετών, προκειμένου να εξοικειωθούν οι μαθητές με τον τρόπο διατύπωσης των ερωτήσεων και των ασκήσεων.

Ειδικότερα, ανά κεφάλαιο, αρχίζοντας από το βιβλίο της Β’ Λυκείου:

Στο 1.2 κεφάλαιο η κατανόηση της δομής των πρωτεϊνών και του τρόπου σύνδεσης των αμινοξέων είναι σημαντική για την πλήρη αντίληψη φαινομένων που περιγράφονται σε επόμενα κεφάλαια, όπως η δράση των ενζύμων και η μετάφραση.

Στο κεφάλαιο 2, τα στοιχεία της δομής του κυττάρου (πυρήνας, μιτοχόνδρια, χλωροπλάστες) χρειάζονται την προσοχή των μαθητών, αφού η ανάλυσή τους εξετάζεται για πρώτη φορά και συνδέεται με το κεφάλαιο 1 από το βιβλίο της Γ’ Λυκείου.

Στο 3.2 κεφάλαιο ο τρόπος δράσης και οι ιδιότητες των ενζύμων πρέπει να κατανοηθούν πλήρως, καθώς τα ένζυμα συμμετέχουν σε πολλές βιολογικές διαδικασίες που αναλύονται σε διάφορα σημεία της ύλης.

Στο 4.1 κεφάλαιο είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουν τις φάσεις του κυτταρικού κύκλου και να τις συνδυάσουν με τις αλλαγές που υφίσταται το γενετικό υλικό στη διάρκειά του.

Στο 4.3 κεφάλαιο, περιλαμβάνονται δύο θεμελιώδεις διαδικασίες, η μίτωση και η μείωση. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δοθεί στη βιολογική σημασία των διαδικασιών, καθώς και στις διαφορές που εμφανίζουν μεταξύ τους. Η μείωση εξετάζεται και συνδυαστικά με τα κεφάλαια 5 (διαδικασία παραγωγής γαμετών στις διασταυρώσεις) και 6 από το βιβλίο της Γ’ Λυκείου.

Στο βιβλίο του Προσανατολισμού της Γ’ Λυκείου, στο πρώτο κεφάλαιο, χρειάζεται προσοχή, αφού παρουσιάζονται θεμελιώδεις έννοιες για τη Βιολογία και υπάρχουν και πολλοί ορισμοί. Τα πειράματα και η διαδικασία κατασκευής του καρυότυπου θα πρέπει να αποδίδονται με πιστότητα, χωρίς να παραλείπονται στάδια, αφού πρόκειται για πολύ καθορισμένες διαδικασίες.

Στο δεύτερο κεφάλαιο, οι ασκήσεις απαιτούν την πλήρη συγκέντρωση των μαθητών και η εξάσκηση σε αυτές πρέπει να είναι συνεχής. Συνδυάζονται με τα περισσότερα από τα κεφάλαια της ύλης και προϋποθέτουν άριστη γνώση της θεωρίας.

Το τέταρτο κεφάλαιο συνήθως δυσκολεύει τους μαθητές επειδή χρειάζεται να αντιληφθούν τις διαδικασίες όπως γίνονται στον χώρο, ειδικά αν περιλαμβάνουν συνδέσεις μορίων DNA με διάφορους προσανατολισμούς και χαρακτηριστικά. Εδώ είναι πολύ βοηθητική η πλήρης κατανόηση του φωσφοδιεστερικού δεσμού από το πρώτο κεφάλαιο και των προϋποθέσεων για την έκφραση των γονιδίων, από το δεύτερο κεφάλαιο. Επίσης, ο σχεδιασμός στο πρόχειρο κάποιου σχήματος είναι πολύ χρήσιμος.

Στο πέμπτο κεφάλαιο είναι σημαντικό να θυμούνται ότι δεν αρκεί να συμβολίζουν τα αλληλόμορφα γονίδια, τους γονότυπους και τις διασταυρώσεις, αλλά να διατυπώνουν με σαφήνεια τη συλλογιστική τους πορεία, μέχρι να φτάσουν στο συμπέρασμά τους. Η θεωρία του κεφαλαίου δεν είναι πολύ απαιτητική, αλλά δεν πρέπει να την υποτιμήσουν.

Το έκτο κεφάλαιο θεωρείται ένα ιδιαίτερα απαιτητικό κεφάλαιο, καθώς οι πληροφορίες και τα θέματα που περιλαμβάνει είναι πολλά και συνδυάζονται μεταξύ τους. Οι ασκήσεις με μεταλλάξεις στα μεταβολικά μονοπάτια, με αιμοσφαιρινοπάθειες και με χρωμοσωμικές ανωμαλίες, παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον και χρήζουν της προσοχής των μαθητών.

Το έβδομο κεφάλαιο απαιτεί εξοικείωση με διαγράμματα ανάπτυξης των μικροοργανισμών, η οποία αποκτάται με επίλυση ασκήσεων.

Στο όγδοο κεφάλαιο υπάρχει αρκετά απαιτητική θεωρία, με πολλές τεχνικές. Είναι σημαντική η πολύ καλή κατανόηση κάθε επιμέρους τεχνικής, ώστε να μην μπερδευτεί κατά την περιγραφή των σταδίων της. Τα εμβόλια και τα αντιβιοτικά χρήζουν επίσης προσοχής, αφού εξετάζονται για πρώτη φορά.

Το ένατο κεφάλαιο είναι επίσης κεφάλαιο με τεχνικές. Συνήθως οι μαθητές μπερδεύουν τα στάδια της μικροέγχυσης με της κλωνοποίησης. Η επανάληψη και η απάντηση συνδυαστικών ερωτήσεων βοηθά στη διάκριση αυτών των τεχνικών. Επίσης, καλό θα είναι να υπάρξει η σύνδεση με στοιχεία από το κεφάλαιο 8 (για την παραγωγή φαρμακευτικών πρωτεϊνών).

Η αρκετά μεγάλη έκταση της ύλης προσφέρεται για συνδυαστικές ερωτήσεις και ασκήσεις, στοιχεία στα οποία πρέπει να εστιάσουν οι μαθητές. Εν κατακλείδι, η επανάληψη απαιτεί προγραμματισμό και συνδυασμό των γνώσεων, με σκοπό την επιτυχή αντιμετώπιση και των απαιτητικών θεμάτων.

Η Φανή Γκιγκέλου είναι βιολόγος στα φροντιστήρια «Ομόκεντρο»