Ο μύστης της αρχιτεκτονικής

Η πρόσφατη έκθεση με τίτλο «Νίκος Βαλσαμάκης, αρχιτέκτων» στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου στο Μεγάλο Αρσενάλι στα Χανιά, αφιερωμένη στο έργο του, ήταν η αφορμή για να ξαναθυμηθώ την πρώτη μου συνάντηση με τον σημαντικό αυτό αρχιτέκτονα το 1982 στο γραφείο του, όταν τον επισκέφτηκα για να του ζητήσω υλικό για την έκθεση που προετοίμαζα στο πλαίσιο των ΕΥΡΩΠΑΛΙΩΝ, της μεγάλης εκδήλωσης για την Ελλάδα στο Βέλγιο. Ηταν η εποχή που όλοι οι αρχιτέκτονες γεμίζαμε τις επιφάνειες των τοίχων των γραφείων μας με σχέδια και φωτογραφίες των έργων μας. Με υποδέχθηκε στον προσωπικό του απέριττο χώρο, όπου στις περιμετρικές ξύλινες επενδύσεις δεν υπήρχε απολύτως τίποτα. Ενας ήρεμος υποφωτισμένος και λιτός χώρος, όπου κυριάρχησε η λιγομίλητη, σεμνή του παρουσία.

Εκτοτε στα χρόνια που ακολούθησαν, όσες φορές συναντηθήκαμε εισέπραξα την ίδια σεμνότητα και την ίδια εσωστρέφεια. Επί 70 όμως συνεχή χρόνια, ο Βαλσαμάκης εξακολουθεί να κυριαρχεί δυναμικά στον ελληνικό και διεθνή χώρο με την αρχιτεκτονική του, παραμένοντας σταθερά στην πρωτοπορία του μοντέρνου ελληνικού κινήματος. Από τα πρώτα νεανικά του χρόνια, τη δεκαετία του ΄50, οι φοιτητές της Αρχιτεκτονικής έτρεχαν να δουν τα πρώτα του έργα στην Αθήνα, τις πρώτες πολυκατοικίες του, τις οποίες όλοι κατόπιν μιμούνταν, τις ανατρεπτικές για την εποχή εμβληματικές μονοκατοικίες στην Ανάβυσσο και τη Φιλοθέη, έργα ενταγμένα στο κλίμα και το φως αυτού του τόπου. Επεδίωξε τότε επίμονα να δώσει λύσεις στα ζητήματα της μετασχηματιζόμενης ελληνικής κοινωνίας μετά τον πόλεμο.

Ο Νίκος Βαλσαμάκης έχει τιμηθεί με 16 διεθνή και πανελλήνια βραβεία, έχει αναγορευθεί επίτιμος διδάκτορας των Σχολών Αρχιτεκτονικής στο ΑΠΘ και το ΕΜΠ, βραβεύθηκε το 1992 με το ευρωπαϊκό βραβείο Mies van der Rohe, τιμήθηκε με το αριστείο των καλών τεχνών της Ακαδημίας Αθηνών και το 2007 εκλέχτηκε τακτικό της μέλος.

Χωρίς μεταπτυχιακά και ειδικές σπουδές, κατάφερε να διατυπώσει ένα σαφέστατο και διακριτό προσωπικό ιδίωμα, έχοντας αφήσει ένα ισχυρό αποτύπωμα με τα έργα του.

Τον Δεκέμβριο του 2015, στην ημερίδα που διοργάνωσαν το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής και το περιοδικό «ek» στο Μουσείο Μπενάκη της Πειραιώς, διακεκριμένοι πανεπιστημιακοί και αρχιτέκτονες, φίλοι και συνάδελφοι της γενιάς του αλλά και νεότεροι, μίλησαν για το έργο του αποκαλύπτοντας άγνωστες και σημαντικές πτυχές της διαδρομής του. Συγκρατώ από τότε κάποια σημεία από την εισήγηση του Δημήτρη Φιλιππίδη, συγγραφέα και ομότιμου καθηγητή της Σχολής Αρχιτεκτονικής του ΕΜΠ, με τίτλο «Ο κηπουρός και η Jaguar», όπου μεταξύ άλλων αναφέρει ότι ο Βαλσαμάκης ενσάρκωσε το πρότυπο του αρχιτέκτονα στην πιο απόλυτη μορφή του, μεταποιώντας ολόκληρη τη ζωή του προς έναν αποκλειστικά στόχο: την εξυπηρέτηση της αρχιτεκτονικής χωρίς χρονικά όρια ή άλλους περιορισμούς.

Η κατάκτηση της γνώσης ταξιδεύοντας στην Ευρώπη

Συζητώντας με τον Δημήτρη Φιλιππίδη, ο Βαλσαμάκης διηγείται πως δεν είχε ποτέ βγει από την Αθήνα προπολεμικά και μετά την Κατοχή βρέθηκε να σπουδάζει στο Πολυτεχνείο, κάτω από τις τόσο ανώμαλες συνθήκες της εποχής, όντας σε πλήρη άγνοια: «Τίποτα, δεν ξέραμε τίποτα τότε. Στη σχολή δεν είχαμε εικόνα. Εγώ ήμουν μανιώδης, ήθελα να μάθω».

Το πρώτο του ταξίδι στο εξωτερικό, σημειώνει ο Φιλιππίδης, ήταν μια εκδρομή της τάξης του στο Πολυτεχνείο ως τη Γαλλία. Μετά, όποτε μπορούσε, έφευγε κάθε χρόνο με το τρένο για οπουδήποτε. Και όταν μπόρεσε να πάρει αυτοκίνητο, εκείνη την εποχή απόκτημα πολυτελείας, οι δυνατότητές του πολλαπλασιάστηκαν. Ταξίδεψε στην Ευρώπη για μια σειρά ετών, με την εμβληματική του Jaguar, κατακτώντας μια γνώση από πρώτο χέρι, κάτι που θα ήταν αδύνατο να αποκτήσει όντας απομονωμένος μέσα στα στενά όρια της Ελλάδας. Και έτσι κάνει απίστευτες διαδρομές οδηγώντας ως τα όρια της ηπείρου. Μια άλλη φορά, τόλμησε να πάει τρεις μέρες συνέχεια ταξίδι, χωρίς να σταματήσει πουθενά, ως τη Σουηδία, για να συναντήσει τη μελλοντική του σύζυγο Μαρία, σπουδάστρια τότε Αρχιτεκτονικής, που δούλευε προσωρινά σ’ ένα γραφείο. Στο ταξίδι αυτό κοιμόταν μέσα στο αυτοκίνητο για να μη χάνει χρόνο.

Αυτός ο μοναχικός και λιγομίλητος αρχιτέκτονας, που κρατήθηκε μακριά από κάθε δημοσιότητα, μύστης της αρχιτεκτονικής, αν και γεννημένος το 1924, εξακολουθεί να την υπηρετεί, με την ίδια νεανική ικμάδα, όπως άλλωστε αποδεικνύεται και από την εικονιζόμενη κατοικία στην περιοχή Παναγιά της Αντιπάρου, σε μια παραθαλάσσια τοποθεσία με απεριόριστη θέα προς το πέλαγος. Ενα από τα πιο πρόσφατα έργα του, που σχεδίασε για μια οικογένεια νέων, που εμπιστεύτηκε τον αειθαλή δημιουργό, ο οποίος ανταποκρίθηκε επάξια.

Ο Γιώργος Τριανταφύλλου είναι αρχιτέκτων και διατηρεί εδώ και έντεκα χρόνια τον δικό του ιστότοπο triantafylloug.blogspot.com με σχετική θεματολογία