Διεθνείς κυρώσεις

Απέναντι σε μια σοβαρή παραβίαση υποχρεώσεων που επιβάλλονται από αναγκαστικούς κανόνες του γενικού διεθνούς δικαίου, τα κράτη πρέπει να συνεργάζονται για την άρση, με νόμιμα μέσα, της παραβίασης αυτής και να μην αναγνωρίζουν ως νόμιμη την κατάσταση που δημιουργήθηκε, μην παρέχοντας βοήθεια και μη συμβάλλοντας στη διατήρησή της. Αυτό επιτάσσει καθαρά το διεθνές δίκαιο και η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία συνιστά μια τέτοια κατάφωρη παραβίαση αναγκαστικού κανόνα του διεθνούς δικαίου, ως παράνομη ένοπλη επίθεση.

Με δεδομένη όμως την αδυναμία λήψης μέτρων στη βάση των άρθρων 41 και 42 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών (λόγω της παράλυσης του Συμβουλίου Ασφαλείας) και τη μη εμπλοκή του ΝΑΤΟ στην ένοπλη σύρραξη, οι μονομερείς οικονομικές κυρώσεις έχουν καταστεί μόνη μορφή αντίδρασης της διεθνούς κοινότητας. Ως εκ τούτου, έχει ήδη ληφθεί πλειάδα περιοριστικών μέτρων από Ευρωπαϊκή Ενωση, Ηνωμένο Βασίλειο, ΗΠΑ, Ιαπωνία, Καναδά και Αυστραλία εις βάρος της Ρωσίας και της Λευκορωσίας, όπως, μεταξύ άλλων, οικονομικές κυρώσεις κατά ρώσων αξιωματούχων, απαγόρευση υπερπτήσεων και πρόσβασης σε αεροδρόμια για ρωσικούς αερομεταφορείς, απαγόρευση των συναλλαγών με την Κεντρική Τράπεζα της Ρωσίας, αποκλεισμός ρωσικών τραπεζών από το σύστημα Swift κ.ά. Περαιτέρω, και εφόσον συνεχίζει να μην επιτυγχάνεται η εκεχειρία στην Ουκρανία, επίκειται η εν γένει κλιμάκωση ενός πρωτόγνωρου «οικονομικού πολέμου» κατά της Ρωσίας με την επιβολή πρόσθετων, επαχθέστερων, οικονομικών περιορισμών, μη υπαρκτής άλλης εναλλακτικής λύσης: αναγκαίες διεθνείς κυρώσεις λοιπόν.

Παράλληλα όμως, δεν μπορεί κανείς παρά να παρατηρήσει ότι οι κυρώσεις, αναγκαίες ως μορφή αντίδρασης σε διεθνώς παράνομες ενέργειες, έχουν επίσης αποκτήσει ενδημικό χαρακτήρα στο πλαίσιο της διεθνούς ζωής. Η διεθνής έννομη τάξη, διαρθρωμένη οριζόντια στη βάση της αρχής της κυρίαρχης ισότητας των κρατών, δεν είναι εξοπλισμένη με πάντοτε διαθέσιμους κεντρικούς μηχανισμούς εξουσίας επιβολής συμμόρφωσης προς τη διεθνή νομιμότητα, πολλώ μάλλον όταν εμπλέκεται στη διένεξη ένα μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας. Συνεπώς, όταν ο μηχανισμός συλλογικής ασφάλειας που προβλέπεται από τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών αδυνατεί να δώσει λύσεις, τα κράτη καταφεύγουν σε αποκεντρωμένες κυρώσεις – και το φαινόμενο αυτό δυστυχώς τείνει να εμφανίζεται συχνά τα τελευταία χρόνια. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι μονομερείς κυρώσεις της Δύσης εις βάρος της Ρωσίας διατηρούνται σε ισχύ ήδη από το 2014, από την προσάρτηση της Κριμαίας. Αν και η πρώτη αυτή δέσμη μονομερών κυρώσεων του 2014 ήταν σαφώς περιορισμένης έντασης σε σύγκριση με τις πρόσφατα επιβληθείσες, δεν μπορεί να μην παρατηρήσει κανείς ότι αυτές οι πρώτες κυρώσεις δεν πέτυχαν τον κατεξοχήν στόχο τους, δηλαδή την επίτευξη συμμόρφωσης της Ρωσίας με το διεθνές δίκαιο και την αποτροπή νέων παραβιάσεων, όπως δυστυχώς καταδεικνύει η παρούσα τραγική κατάσταση στην Ουκρανία. Εντούτοις, η περιορισμένη αποτελεσματικότητα των ήδη επιβληθεισών κυρώσεων πιθανότατα θα οδηγήσει σε νέους, ακόμα μεγαλύτερης έντασης, οικονομικούς περιορισμούς, δίχως ορίζοντα άρσης, κατά μιας προετοιμασμένης, ή έστω προϊδεασμένης πλέον, Ρωσίας. Οι διεθνείς κυρώσεις είναι λοιπόν και ενδημικές.

Τουλάχιστον, ο αντίκτυπος των πρόσφατων μονομερών κυρώσεων κατά της Ρωσίας, αλλά και των ήδη εξαγγελλομένων νέων ρωσικών αντιποίνων, στην ελληνική οικονομία δεν αναμένεται να είναι καταστροφικός και παραμένει εντός του πλαισίου των οικονομικών συνεπειών του πολέμου στην Ουκρανία για την Ευρωπαϊκή Ενωση γενικότερα. Ως αποτέλεσμα του συνεχιζόμενου από το 2014 ρωσικού εμπάργκο εισαγωγών αγροτικών προϊόντων, πρώτων υλών και τροφίμων από την Ευρωπαϊκή Ενωση (αντίποινα της Ρωσίας για τις κυρώσεις για την Κριμαία), οι ελληνικές εξαγωγές στη Ρωσία το 2020 είχαν ήδη μειωθεί κατά το ήμισυ σε σχέση με το 2013, ενώ παρουσιάζουν συνεχή μείωση και οι εισαγωγές από τη Ρωσία. Οι εμπορικές αυτές απώλειες πιθανότατα δεν είναι αναπληρώσιμες, αυτό όμως είναι εν τέλει το κόστος συμπαράταξης της Ελλάδας με τη διεθνή νομιμότητα, μέσω της συμμετοχής της σε διεθνείς κυρώσεις αναγκαίες και ενδημικές.

Ο Αναστάσιος Γουργουρίνης είναι επίκουρος καθηγητής στη Νομική Σχολή ΕΚΠΑ