Η Ευρώπη, ο Επιμηθέας και η τραγωδία στην Ουκρανία

Διαβάζοντας τις αναλύσεις για τη στάση της Ευρωπαϊκής Ενωσης στο ζήτημα της Ουκρανίας και την πρωτοφανή, τραγική τροπή που παίρνουν εκεί τα πράγματα, καταλαμβάνεται κανείς από μια υψηλή αίσθηση απόστασης: «αυτοί», «οι Ευρωπαίοι», «οι Βρυξέλλες» καθυστέρησαν, δίστασαν, είχαν για μεγάλο διάστημα επαμφοτερίζουσα στάση απέναντι στις κυρώσεις ενώ «εμείς» τους παρακολουθούμε υπό τη σεβαστή ιδιότητα του τηλεθεατή ή έστω αναγνώστη εφημερίδων.

Εχει εξαιρετικό ενδιαφέρον πως αυτή η πάνδημη κριτική για «εφεκτική» έναντι της Ρωσίας στάση της Ευρώπης προέρχεται από αναλυτές μιας χώρας που μέχρι σχετικά πρόσφατα διέθετε φιλορώσο κυβερνητικό εταίρο ενώ εξακολουθεί να απολαμβάνει αναλύσεις εμπνευσμένες κατευθείαν από τη ρωσική θέαση των πραγμάτων, ανάμεικτες με μπόλικη αντιεμβολιαστική ρητορική σε κάθε συζήτηση πολιτικών αρχηγών στο ελληνικό Κοινοβούλιο.

Ακόμα και αν μιλήσουμε όμως ως Ευρωπαίοι, δεν μπορούμε παρά να παραδεχτούμε πως στην Ουκρανία σίγουρα αργήσαμε. Και είναι επίσης αλήθεια πως η Ευρωπαϊκή Ενωση λειτουργεί σε κάθε κρίση ως «Επιμηθέας»: θα θυμάστε πως πρόκειται για τον μη προνοητικό αδελφό του Προμηθέα, που, σύμφωνα με τον σχετικό μύθο, συνειδητοποίησε μόλις στο τέλος του διαμοιρασμού των χαρακτηριστικών των ειδών ότι άφησε τον άνθρωπο απροστάτευτο απέναντι στους φυσικούς κινδύνους. Σε ένα παρόμοιο σχήμα, η Ενωση μόνο μετά την εμφάνιση μιας εξαιρετικά επείγουσας κατάστασης αναλογίζεται τι θα έπρεπε εξ αρχής να κάνει για να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων. Το είδαμε αυτό στην οικονομική κρίση, όταν ο μηχανισμός στήριξης δομήθηκε αφού ένα κράτος, εν προκειμένω το δικό μας, έφτασε στο χείλος της χρεοκοπίας, το είδαμε ακόμα και στην πανδημική κρίση, όταν μια πιστή, κατά γράμμα εφαρμογή των συνθηκών έπρεπε να παραμεριστεί για να ενταχθεί το εμβολιαστικό πρόγραμμα σε μια πανευρωπαϊκή λογική.

Ομως, προς υπεράσπιση της Ενωσης, υπάρχει εδώ μια σημαντική διαφορά με τον αρχαίο ελληνικό μύθο: οι κρίσεις κάθε λογής δεν προκύπτουν στον κόσμο άπαξ, όπως ο διαμοιρασμός των χαρακτηριστικών των ειδών από τον Επιμηθέα. Παρουσιάζουν μια περιοδικότητα και έτσι, ακόμα και αν αργήσεις να αντιδράσεις την πρώτη φορά, ο μηχανισμός που χτίζεις σε βρίσκει έτοιμο σε κάθε επόμενη – μικρή ή μεγάλη – κρίση.

Ποια όμως πρέπει να είναι η δικαιολογητική βάση της σκληρής ευρωπαϊκής στάσης στο Ουκρανικό, ώστε το προηγούμενο που θα δημιουργήσει να αποτελέσει ένα «κτήμα ες αεί» για την Ενωση; Μα φυσικά οι ίδιες οι αξίες της. Σήμερα, σε γεωπολιτικό επίπεδο είναι η λέξη «αναθεωρητισμός» που αποτελεί τη μεγαλύτερη απειλή για τον γενετικό πυρήνα του ευρωπαϊκού αξιακού οικοδομήματος: την επίλυση των διαφορών με ειρηνικό τρόπο, μέσα στο υπάρχον πλαίσιο του διεθνούς δικαίου.

Η ευρωπαϊκή αντίδραση στη βάση της καταδίκης του αναθεωρητισμού, ακόμα και αν στο Ουκρανικό φαντάζει αργοπορημένη, δεδομένης της πρωτοφανούς πολεμικής τροπής που έλαβε το ζήτημα σε ευρωπαϊκό έδαφος, είναι εξαιρετικά χρήσιμη για κάθε επόμενη φορά που θα διακηρύσσεται ή θα επιχειρείται να εφαρμοστεί μια αναθεωρητική λογική. Για μας τους Ελληνες αυτό έχει ξεχωριστή σημασία, ιδίως αν λάβουμε υπόψη μας τις πρόσφατες προκλητικές δηλώσεις του κ. Τσαβούσογλου, που ούτε λίγο ούτε πολύ ζητά αλλαγή δύο συνθηκών, της Λωζάννης και των Παρισίων, που υπογράφτηκαν πριν από 99 και 75 χρόνια αντίστοιχα.

Ο Παναγιώτης Δουδωνής είναι διδάκτωρ Συνταγματικού Δικαίου Πανεπιστημίου Οξφόρδης