Η μέση οδός και το ΚΙΝΑΛ

Πρόκειται για παρεξήγηση: η «μέση οδός» δεν είναι η τήρηση ίσων αποστάσεων από τα άκρα – στην πολιτική, η μέση οδός είναι η απόρριψη των άκρων, η άρνηση οποιασδήποτε συναλλαγής με αυτά. Αναρωτιέμαι αν η ηγεσία του ΚΙΝΑΛ πιστεύει πραγματικά ότι ακολουθεί τη «μέση οδό» κι αν τη θεωρεί χρυσή τομή· καλοπροαίρετη και επιθυμητή μέση μεταξύ μιας υπερβολής και μιας έλλειψης. Νομίζω ότι, προς το παρόν, διατηρεί την ταυτότητά του ως αριστερό, κρατικιστικό κόμμα κι ότι δεν δείχνει να υιοθετεί σοσιαλδημοκρατική φυσιογνωμία, πολύ λιγότερο κεντρώα. Αλλά το πρόβλημα της «μέσης οδού» είναι διαφορετικό: μπορείς να ακολουθείς «μέση οδό» στην ιδεολογία, αλλά δεν μπορείς σε ζητήματα ηθικής.

Γι’ αυτό, αν και στη φιλοσοφία και στην εφαρμογή της στην καθημερινότητα, ισχύει λίγο-πολύ το δελφικό αξίωμα «τίποτα υπερβάλλον» -πράγματι, όλα μας τα προτερήματα μεταμορφώνονται σε ελαττώματα όταν τα εκδηλώνουμε σε υπέρμετρο βαθμό- η τήρηση ίσων αποστάσεων στην πολιτική οδηγεί σε λογικές πλάνες (π.χ. στην πλάνη του μηδενικού ρίσκου, στην πλάνη της αυταρέσκειας) και, προπάντων, σε ηθική ουδετερότητα. Ας φανταστούμε τι θα συνέβαινε σε ένα δικαστήριο αν ο δικαστής έλεγε στον ενάγοντα και στον εναγόμενο «έχετε και οι δύο άδικο»: δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει το σύστημα της δικαιοσύνης, το οποίο βασίζεται στην αναγνώριση ενός δίκιου και ενός αδίκου σε συγκεκριμένο πλαίσιο χώρου και χρόνου. Στις δικές μας συνθήκες, η υπόθεση αντικοινοβουλευτικής συμπεριφοράς εκ μέρους του ΣΥΡΙΖΑ ή του ΚΚΕ απαιτεί σαφή θέση, όπως απαιτεί σαφή θέση, η σκανδαλώδης υπόθεση του κ. Σπήλιου Λιβανού, του κ. Δούκα και της χαχανίζουσας παρέας τους, ή χυδαία αναφορά σε βίζιτες για τονιστεί η αύξηση των τιμών της ενέργειας.

Στην πραγματικότητα, όλο το κοινωνικό οικοδόμημα βασίζεται σε διλήμματα, σε επιλογές μεταξύ δύο αντιθέτων που δεν είναι απαραιτήτως ιδεολογικά. Για παράδειγμα, μετά τα τρομοκρατικά χτυπήματα της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, πολλοί -από αντιαμερικανικό μένος, από αριστεροσύνη ή κι από τα δύο- κράτησαν ίσες αποστάσεις μεταξύ των Αμερικανών (λες και για την εξωτερική πολιτική ευθύνονταν όλοι οι Αμερικανοί και ιδιαίτερα οι εργαζόμενοι στο κέντρο της Νέας Υόρκης) και των τρομοκρατών: δεν επρόκειτο για δικαιοσύνη ή για μετριοπάθεια· επρόκειτο για σφάλμα της λογικής. Παρομοίως, στη συζήτηση γύρω από το κίνημα #MeToo μερικοί άνθρωποι αρνούνται να καταδικάσουν βιασμούς και σεξουαλική παρενόχληση λες και τα εγκλήματα έχουν σχετικότητα, λες και υπάρχουν αποχρώσεις συνενοχής με το θύμα. Τα ελαφρυντικά είναι μια εντελώς διαφορετική συνθήκη: ο ένοχος καταδικάζεται ως ένοχος αλλά αναγνωρίζονται κάποια στοιχεία τα οποία ελαφρύνουν την ποινή που του επιβάλλεται.

Όσο για την ανάρμοστη συμπεριφορά στα κοινοβούλια που μας αφορά αυτόν τον καιρό, όπως μας αφορούσε πάντοτε, στις ανεπτυγμένες χώρες, καταδικάζεται βάσει κανόνων στους οποίους υποτίθεται ότι έχουν συμφωνήσει όλοι οι μετέχοντες στα νομοθετικά σώματα. Οι Έλληνες εκλεγμένοι θα μπορούσαν να δουν πώς λειτουργεί, λόγου χάρη, το βρετανικό κοινοβούλιο και τι θεωρείται «απαράδεκτο» επισύροντας την αφαίρεση του λόγου ή την εκδίωξη από την αίθουσα. Κανείς στο βρετανικό κοινοβούλιο δεν επιτρέπει στον εαυτό του συμπεριφορά γηπέδου και κανείς δεν υποστηρίζει, ούτε καν εμμέσως, ούτε καν με το βολικό «ναι μεν αλλά», όσους παρεκτρέπονται.

Με λίγα λόγια, η μετριοπάθεια είναι διαφορετική έννοια από την ουδετερότητα: εμπεριέχει το αίσθημα της δικαιοσύνης, την αποφυγή της αποκλειστικής αφοσίωσης σε πρόσωπα και ιδεολογίες, τις αρετές της ειλικρίνειας και της ευπρέπειας. Αυτό που χαρακτηρίζουμε «χαμηλούς τόνους» στην πολιτική δεν είναι η στάση κατά την οποία καταγγέλλουμε όλους τους υπολοίπους με ψιθυριστή φωνή: οι «χαμηλοί τόνοι» δεν αναφέρονται στο ύψος της φωνής, αλλά στο περιεχόμενο των λόγων και της κριτικής. Μερικές φορές, για να είμαστε μετριοπαθείς, πρέπει απλώς να βλέπουμε καθαρά το δίκιο και το άδικο και να το εκφράζουμε με μέτρο και κατ’ αναλογία· όχι υποχρεωτικά με «χαμηλούς τόνους». Από τότε που βρέθηκε η μέση λύση μεταξύ απολυταρχίας και αναρχίας, η κοινοβουλευτική δημοκρατία, το «juste milieu» έχει χάσει τη θετική του σημασία: σημαίνει μικροκομματισμό, ατολμία να πάρουμε θέση, φόβο για τη γνώμη των άλλων, υποκρισία.

Το ΚΙΝΑΛ προσπαθεί να επιζήσει και πιθανώς να ανακτήσει τη βάση του σε ένα τοπίο παραδοσιακού δικομματισμού με παραταξιακό μίσος και με μια σειρά προσωπικούς ανταγωνισμούς. Άραγε, εφόσον τα τελευταία χρόνια μεγάλο μέρος του πρώην ΠΑΣΟΚ κατέφυγε στον ΣΥΡΙΖΑ, πρέπει, για να επιστρέψει, να συντρέχουν οι παλιοί λόγοι που έκαναν το ΠΑΣΟΚ να είναι το ΠΑΣΟΚ; Δηλαδή: ο εθνικολαϊκισμός, ο αυριανισμός και η συμπύκνωση των αντιδεξιών ενστίκτων του μεταπολιτευτικού Νεοέλληνα; Αναρωτιέμαι αν βρισκόμαστε ακόμα σ’ εκείνο το σημείο που επιπλέον χαρακτηρίζεται από την εχθρότητα στην οικογένεια Μητσοτάκη, κι αν ακόμα πολλοί Έλληνες επιλέγουν το ανήκειν όχι σε μια παράταξη αλλά σε μια αντι-παράταξη. Αν, όπως παλιότερα η ακροδεξιά έκανε ό,τι έκανε από αντικομμουνιστικό μένος και οριζόταν από αυτό το «αντί», μια πιθανώς οριακή αλλά αναμφισβήτητη πλειοψηφία του κοινού συνεχίζει να εμπνέεται από αντιδεξιό μένος και να ορίζεται από αυτό.

Με λίγα λόγια, νομίζω ότι το ΚΙΝΑΛ, αν και καλείται να κατευνάσει τα μίση με προσανατολισμό στις λογικές και δίκαιες λύσεις, αυτοανακηρύσσεται κόμμα των ίσων αποστάσεων χωρίς να είναι. Εκτός από το ζήτημα της ηθικής τάξεως που ανέφερα και στο οποίο δεν υπάρχει έτσι κι αλλιώς «μέση οδός», το ΚΙΝΑΛ δεν έχει ιδεολογική ανεξαρτησία από τον ΣΥΡΙΖΑ. Όσο για την οργανωτική-κομματική του ανεξαρτησία, προσπαθεί να τη διατηρήσει με το μοναδικό στοιχείο που το διαφοροποιεί από το αδελφό του κόμμα: το ότι, προς το παρόν, δεν φαίνεται να έχει στις γραμμές του αγροίκους και τζαναμπέτηδες.