Μελέτη θεάτρου

Αν ήθελα να επαναλάβω ιστορικές ετικέτες του παρελθόντος, π.χ. «Ο Σίλερ στην ελληνική σκηνή», «Ο Ιψεν και το ελληνικό θέατρο» κ.λπ., θα μπορούσα να τιτλοφορήσω ένα άρθρο με τίτλο «Ο Ο’Νιλ και η ελληνική σκηνή». Το ίδιο και για τον Αρθουρ Μίλερ ή τον Τενεσί Ουίλιαμς.

Δεν θα ήθελα να εκληφθούν αυτές οι προτάσεις απλώς ως εντυπωσιακές. Το ελληνικό θέατρο, από την ίδρυση του νέου μας κράτους έπειτα από 400 χρόνια δουλείας σε μια μουσουλμανικής κουλτούρας αυτοκρατορία, υπέστη, εκτός των άλλων, έναν θεατρικό ευνουχισμό, αφού το Ισλάμ, ακολουθώντας την παλιά εβραϊκή παράδοση της Γραφής, απαγόρευε να «ποιήσεις είδωλον ουδέ παντός ομοίωμα». Εχω κι άλλοτε σε αυτές εδώ τις σελίδες αναφέρει πως το ελληνικό θέατρο, που είχε ως τραγωδία και κωμωδία γαλουχήσει τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, προσήλθε στη θεατρική εμπειρία στην κυρίως Ελλάδα (με μερικές εξαιρέσεις στις ελληνικές κοινότητες της Ευρώπης) μετά το 1825, όταν η Ευρώπη έχει προσφέρει στην Ιστορία τους Λατίνους, τους αναγεννησιακούς θεατρικούς συγγραφείς, τον Σαίξπηρ, τον Λόπε ντε Βέγκα, τον Μολιέρο, τον Γκολντόνι, τον Σίλερ. Για άλλους λόγους, αλλά καταλυτικούς, τα ίδια φαινόμενα έκλειψης του θεάτρου εμφανίζονται στην Ολλανδία, τη Σκανδιναβία, τη Ρωσία. Πάντα, βέβαια, με κύριο πρόβλημα τον χριστιανικό δογματισμό και της Διαμαρτυρίας και της Ορθοδοξίας.

Αλλά και στην Αμερική, με την πολυεθνική, πολυγλωσσική, πολυθρησκευτική και πολυταξική σύνθεση, το θέατρο μπήκε στην πολιτιστική εμπειρία χοντρικά μετά τα μέσα του 19ου αιώνα. Στην Ελλάδα, μετά την Επανάσταση, δέχθηκαν οι αμέτοχοι θεατρικής εμπειρίας κάτοικοι τις «μόδες» που κάθε φορά, κάτω από συγκεκριμένες ιστορικές και πολιτιστικές συνθήκες, εισάγονταν και παγίως αναφομοίωτες. Ο δάσκαλός μου, ιστορικός του θεάτρου, Γιάννης Σιδέρης είχε γράψει για αποκαλυπτικές επιρροές του Σαίξπηρ, του Μολιέρου, του Σίλερ, του Ιψεν στο ελληνικό θέατρο. Η «Στέλλα Βιολάντη» του Ξενόπουλου, η «Τρισεύγενη» του Παλαμά, ο «Ιούδας» του Μελά απηχούν και ιδεολογικά και μορφολογικά αριστουργήματα του Ιψεν.

Το αμερικανικό θέατρο, πάλι, είναι τέκνο της ευρωπαϊκής θεατρικής ιστορίας. Ολα τα είδη του αμερικανικού θεάτρου οφείλουν τις ρίζες του στο ευρωπαϊκό θέατρο. Ακόμη και αυτό το είδος που θεωρείται καθαρόαιμο αμερικανικό, το μιούζικαλ, από αγγλικά μουσικά έργα θεατρικά επηρεάστηκε. Οπως και η μείζων αμερικανική μπουρλέσκ ταινία από άγγλους θεατρίνους μπολιάστηκε, με περιοδεύοντες θιάσους στην Αμερική (Χοντρός – Λιγνός, Μπάστερ Κίτον, Τσάπλιν κ.ά.).

Το αμερικανικό θέατρο πολύ περιορισμένα είδε το φως των ελληνικών σκηνών έως τα πρώτα χρόνια του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Πριν, σπάνια και επιλεκτικά, παίζονταν, κυρίως μετά τον πρώτο πόλεμο, αμερικανικά έργα. Κυρίως Ο’Νιλ, αλλά και Θόρντον Ουάιλντερ (τη «Μικρή μας πόλη» είχε ανεβάσει ο θίασος της Κυρίας Κατερίνας ήδη από το 1936)! Εγώ, παιδί, φανατικό για θέατρο, είδα το 1948 από μια ομάδα σπουδαστών της Παιδαγωγικής Ακαδημίας της Λαμίας το «Χρυσάφι» του Ο’Νιλ και από τον θίασο της Νίτσας Γαϊτανάκη (παλιάς ηθοποιού της Κοτοπούλη) το 1953 την «Αννα Κρίστι» στη Λαμία, σε περιοδεύοντα θίασο (έπαιζε εναλλακτικά και τη «Στέλλα Βιολάντη»)!

Πριν εισβάλει στην ελληνική σκηνή το δαιμόνιο του Κάρολου Κουν, ο Ο’Νιλ έγινε γνωστός στο ελληνικό κοινό και από τον Φώτο Πολίτη και από τον Ροντήρη και τον Κατσέλη, με μέγιστες ερμηνείες του Βεάκη, της Παξινού, του Μινωτή, του Γληνού, της Αλκαίου, του Νέζερ. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως το αμερικανικό θέατρο ως ιδεολογία (κυρίως της ήττας και των ενοχών και της αποτυχίας) το εισηγήθηκε ο Κουν με δραματουργικό σύμβουλο και κυρίαρχο μεταφραστή τον Μάριο Πλωρίτη.

Από τα πλέον εύστοχα και ενημερωμένα θεατρολογικά μελετήματα και σε πρώιμο χρόνο είναι η ανάλυση του έργου του Ο’Νιλ από τον αξέχαστο κριτικό Αιμίλιο Χουρμούζιο. Πέρυσι η ελληνική θεατρολογική έρευνα πλουτίστηκε με ένα πράγματι έξοχο και πλήρες και συχνά τολμηρό στις απόψεις του πολυσέλιδο βιβλίο, 670 σελίδων, με τίτλο «Αμερικανική δραματουργία και ελληνική σκηνή (1931-1965) – Ευγένιος Ο’Νιλ, Τενεσί Ουίλιαμς, Αρθουρ Μίλερ» (εκδόσεις Σοκόλη). Το οφείλουμε στην κυρία Μαρία Χαμάλη και είναι η βάση για τη διδακτορική της διατριβή που ενέκριναν στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών της Αθήνας ο αείμνηστος Σπύρος Ευαγγελάτος και οι Πλάτων Μαυρομούστακος και Σάββας Πατσαλίδης. Με πρόλογο του τελευταίου που αναλύει και τεκμηριώνει την υπεύθυνη εργασία της Χαμάλη, το βιβλίο είναι ένας εξαιρετικός οδηγός για να μυηθεί ο αναγνώστης στη δραματουργία αλλά και τη σκηνική ερμηνεία των έργων των τριών μειζόνων δραματικών συγγραφέων στο ελληνικό θέατρο κατά τα έτη 1931 έως και 1965. Η κυρία Χαμάλη αναλύει με κριτικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο λόγο τα κείμενα των τριών αμερικανών συγγραφέων και προσεγγίζει μέσα από τις κριτικές και τις άλλες προσεγγίσεις των παραστάσεων από τις σκηνοθεσίες του Φώτου Πολίτη και του Ροντήρη ως τις εξαντλητικές σε αριθμό του Κουν με καταπληκτικό οπλοστάσιο εργασιών της διεθνούς θεατρολογίας. Πέρα από τις αναλύσεις των έργων των τριών συγγραφέων υπάρχει πλήρες παραστασιολόγιο και εξαντλητικός κατάλογος κριτικών αποτιμήσεων των παραστάσεων.

Ενα ολοκληρωμένο και υπεύθυνο εργαλείο μελέτης μιας δραματουργίας αλλά και μιας ελληνικής ερμηνευτικής εποποιίας μιας εξέχουσας θεατρικής σχολής συγγραφικής και σκηνικά αποκαλυπτικής.