«Ημουν ένας αυτοεξόριστος στη μεγάλη μητρόπολη»

Η «Americana» είναι το πρώτο μυθιστόρημα με το οποίο ο Ντον ΝτεΛίλο εγκαινιάζει την υποδόρια σάτιρα για το αμερικανικό όνειρο και εισάγει στο εργαστήριο ανατομίας τις νευρώσεις της εποχής του. Το 1971, στην αρχή της δεκαετίας των αντιηρώων, υπογράφει την περιπλάνηση του Ντέιβιντ Μπελ, τηλεοπτικού παραγωγού και επίδοξου κινηματογραφιστή, στις Μεσοδυτικές Πολιτείες, στο ολισθηρό πεδίο της τηλοψίας, στο βασίλειο της εικόνας και της επιθυμίας. «Το τρίτο πρόσωπο εφευρέθηκε από τον καταναλωτή, τον μεγάλο οραματιστή του καναπέ. Η διαφήμιση ανακάλυψε την αξία του τρίτου προσώπου, όμως ο καταναλωτής την εφηύρε… Ο καταναλωτής ταυτίζεται μόνο με την εικόνα. Ο άνθρωπος του Marlboro» φέρεται να γράφει στη γραπτή συνέντευξη ο φίλος τού Ντέιβιντ, Γκλεν Γιοστ. Ο αμερικανός (αντι)ήρωας του ΝτεΛίλο αποδέχεται ότι η ταυτότητά του – προσωπική και κοινωνική – επηρεάζεται από το μιντιακό περιβάλλον στο οποίο ζει. Ακόμη και η σχέση με την πρώην σύζυγό του Μέρι παρομοιάζεται με ταινία. Τα φιλμ που βλέπει, άλλωστε, ο Ντέιβιντ δίνουν «διαφορετικό νόημα σε κάποιες από τις ιδιωτικές στιγμές της ζωής του». Γι’ αυτό επιθυμεί να κινηματογραφήσει την πραγματική Αμερική πίσω από την κατασκευασμένη των ΜΜΕ. Θέλει μια Αμερική δική του. Μια ταυτότητα απελευθερωμένη από μύθους. Πρέπει να αποδομήσει – ας είναι αυτή η λέξη – την εικόνα για να την ξανασυνθέσει. «Ηθελα να λυτρωθώ από εκείνον τον συνδυασμό ταχύτητας, όπλων, βασανιστηρίων, βιασμών, οργίων και συσκευασμένων καταναλωτικών προϊόντων που συνθέτει την οπτική του σεξ στην Αμερική» λέει αρκετά νωρίς στο μυθιστόρημα – μια μποτίλια στο πέλαγος για τους αναγνώστες που θα τον ανακαλύψουν. Ως το τέλος το αμερικανικό όνειρο θα είναι ένας καθρέφτης της «καλής ζωής» που έχουν δημιουργήσει οι Αμερικανοί. Τη βλέπουν παντού – σε διαφημίσεις, ταινίες, φωτογραφίες -, αλλά δεν τη ζουν.

Με αφορμή την έκδοση στα ελληνικά της «Americana», στη μετάφραση της Αννας Παπασταύρου, απευθύναμε ερωτήσεις στον 86χρονο αμερικανό συγγραφέα. Και εκείνος επέλεξε σε ποιες θα απαντήσει – με τη γνωστή πλέον λακωνικότητα -, αποφεύγοντας, για παράδειγμα, όσες αφορούσαν το σημερινό πολιτικό σκηνικό των ΗΠΑ. Εστω κι έτσι, είναι οι απαντήσεις ενός μεγάλου αμερικανού συγγραφέα της εποχής μας.

Στο «Americana» υπάρχουν δεκάδες αναφορές σε ταινίες. Ο πρωταγωνιστής περιγράφει ως την καλύτερη σκηνή που έχει δει τη σκηνή με τον γέρο και το χιόνι στον «Καταδικασμένο» του Κουροσάβα. Εσείς ποια θα επιλέγατε;

Η εποχή που έγραφα το μυθιστόρημα ήταν η εποχή που ανακάλυπτα όντως τις ευρωπαϊκές και γιαπωνέζικες ταινίες. Μάθαινα να παρατηρώ και να βλέπω, κατά κάποιον τρόπο. Οπότε υπάρχουν πολλές σκηνές που θα μπορούσα να περιγράψω από τις ταινίες των Ινγκμαρ Μπέργκμαν, Μπέλα Ταρ, Κουροσάβα, Αντονιόνι, Σοκούροφ, Γκοντάρ, Γουέλς, Κόπολα και Κασσαβέτη. Τότε ήμουν ένας «παρείσακτος» από το Μπρονξ που ανακάλυπτε τους δρόμους και τις γειτονιές του Μανχάταν, όπως και τον κόσμο που ανοιγόταν πέρα από τους κινηματογράφους της πόλης.

«Οι ταινίες είναι όνειρα. Πυραμίδες. Μεγάλοι χείμαρροι του ύπνου» γράφετε στο «Great Jones Street». Πόσο κοντά βρίσκεται το τοπίο της λογοτεχνίας σ’ αυτόν τον συνδυασμό πραγματικότητας και φαντασίας;

Το τοπίο της λογοτεχνίας είναι η ομορφιά της αλφαβήτου. Τα σχήματα που έχουν τα διαφορετικά γράμματα. Η αλφαβήτα για μένα είναι είναι μια μορφή τέχνης. Το ίδιο και οι λέξεις που περιέχονται σε μια σελίδα. Ή οι λέξεις που διαβάζουμε σε αρχαίες στήλες. Αρχισα να συνειδητοποιώ κάτι τέτοιο την εποχή που ζούσα στην Ελλάδα και δούλευα τα «Ονόματα» (σ.σ.: εννοεί το 1979, όταν ήρθε με υποτροφία του Ιδρύματος Γκουγκενχάιμ και μετέφερε εικόνες και εμπειρίες του στο μυθιστόρημα).

Πού νιώθετε πιο οικεία ως αναγνώστης; Στην τραγικωμωδία του Μπέκετ, τον κόσμο του Κάφκα ή τον μοντερνισμό του Τζόις;

Και οι τρεις συγγραφείς ήταν σημαντικό κομμάτι της προσωπικής μου μελέτης – ήταν σαν να ανακάλυπτα το μυστικό προς ένα υπερβατικό στάδιο της ύπαρξης. Το ίδιο και οι Χέμινγουεϊ, Φόκνερ, Στάινμπεκ, Algren: οι πρώιμες ανακαλύψεις μου στην αμερικανική μυθοπλασία. Ενα μονοπάτι για τη δύναμη και την ομορφιά της λογοτεχνίας.

Στις 2 Φεβρουαρίου συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από την έκδοση του «Οδυσσέα». Αν υπάρχει μια αρετή για κάθε συγγραφέα μέσα στο βιβλίο, εσείς ποια θα διαλέγατε;

Είναι αλήθεια: επιστρέφουμε στον Τζόις ύστερα από 100 χρόνια, λοιπόν… «Σιωπή, εξορία και πονηρία». Οταν ζούσα σε ένα μονόχωρο διαμέρισμα στη Νέα Υόρκη, σκεφτόμουν συχνά ότι είμαι ένας τυχερός άνθρωπος που έχει επιλέξει την αυτοεξορία στη μέση μιας τεράστιας μητρόπολης που έσφυζε από ζωή. Υπήρχαν πάντοτε πολλοί δρόμοι να ανακαλύψεις και πολλές ταινίες να δεις.

Φανταστείτε ότι θα μπορούσατε να μπείτε ως αόρατος παρατηρητής στο σκηνικό του χιτσκοκικού «Vertigo» ή της «Λάμψης» του Κιούμπρικ ή του «Κύριου Κλάιν» του Τζόεφ Λόουζι. Ποιο θα επιλέγατε;

Θα επέλεγα τη «Λάμψη» του Κιούμπρικ, όχι επειδή είναι μια απ’ τις καλύτερες ταινίες του – ειδικά στην κατηγορία αυτή δεν είναι. Αλλά για έναν απλό και συναισθηματικό λόγο: επειδή και οι δυο μας είμαστε γέννημα θρέμμα του Μπρονξ.

Πώς διαλέξατε το όνομα Ντέιβιντ Μπελ για τον πρώτο μυθιστορηματικό σας ήρωα;

Είναι δύσκολο να θυμηθώ ύστερα από τόσα χρόνια. Το πιθανότερο είναι ότι αναζητούσα ένα απλό αγγλοσαξονικό όνομα ή κάτι που να μοιάζει με παρωδία ενός τέτοιου ονόματος. Η «Americana» έχει αρκετά στυλιζαρισμένη γλώσσα και αυτό ισχύει και για τα ονόματα των χαρακτήρων. Αυτό που θυμάμαι πιο καθαρά είναι ότι καθώς δούλευα το βιβλίο πέρασα τα δύο πρώτα χρόνια μέσα σε τεράστια ανασφάλεια. Κι ύστερα έφτασα σε ένα σημείο που αποφάσισα ότι είχα υλικό για να μπορώ να προχωρήσω. Σταμάτησα να βλέπω τον εαυτό μου από απόσταση και ασχολήθηκα πιο ενεργά με το ίδιο το μυθιστόρημα. Τότε ήρθαν λέξεις, προτάσεις, παράγραφοι, σελίδες. Δύο χρόνια αργότερα, είχα ένα μυθιστόρημα στα χέρια μου.