H μυστική βοή των πλησιαζόντων γεγονότων

H μυστική βοή των πλησιαζόντων γεγονότων

Η απόφαση του Κύκλου Ιδεών να αφιερώσει την εναρκτήρια συζήτηση στο ενδιαφέρον συνέδριο: «Η ΕΛΛΑΔΑ ΜΕΤΑ V», στις προκλήσεις του μέλλοντος, σηματοδοτεί τη σημασία που δίνεται πλέον στον δημόσιο διάλογο στην έννοια και τη σημασία της επιστημονικά τεκμηριωμένης προσέγγισης του μέλλοντος και της κατάλληλης προετοιμασίας της Πολιτείας, των θεσμών, της οικονομίας και της κοινωνίας.

Σήμερα, είναι ολοφάνερο πως το ανθρώπινο είδος, συνολικά, δρα ως μία αποφασιστική «δύναμη» έχοντας τη δυνατότητα να αναδιαμορφώνει ριζικά το γήινο περιβάλλον. Είναι πλέον σε θέση να επηρεάζει το μέλλον της ζωής και της εξέλιξης στον πλανήτη. Αυτή ακριβώς η ιδιαίτερη βιολογική-τεχνολογική δύναμη του είδους μας ορίζεται από την ταυτότητα της νέας «ανθρωποκαίνου εποχής», που συνδυάζεται πλέον και με τα επιπρόσθετα χαρακτηριστικά της post Covid περιόδου. Και αυτή η εποχή απαιτεί κατάλληλη προετοιμασία και διαφορετικό τρόπο σκέψης.

Η απόφαση του Πρωθυπουργού να συστήσει την Ομάδα Foresight, συνιστά εμπράκτως μετατόπιση της αντίληψης του μέλλοντος από χρονικό ορόσημο σε ένα διαφορετικό τρόπο σκέψης. Σκοπός δεν είναι να γίνουν προβλέψεις (άλλωστε το μέλλον είναι απρόβλεπτο), αλλά η αλλαγή της νοοτροπίας συλλογισμού και διαμόρφωσης του μέλλοντος. Την καλλιέργειας μίας νέας κουλτούρας σκέψης σχετικά με την «αντίληψη των προσερχομένων» (Φιλόστρατος), ή την αναγνώριση της «μυστικής βοής των πλησιαζόντων γεγονότων» (Καβάφης), μέσα σε μία εποχή ραγδαίων εξελίξεων. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι η ανθρωπότητα τα επόμενα 10 χρόνια θα βιώσει αλλαγές που θα ισοδυναμούν με τα προηγούμενα 100!

Το Foresight αποτελεί μια κουλτούρα συνδυασμένων πολιτικών, μελλοντο-εστιασμένη και ευαίσθητη στον «σχεδιασμό σεναρίων» μέσα από την «ανίχνευση του ορίζοντα» (συλλογή τάσεων) και την ανάγνωση των «ασθενών σημάτων», δηλαδή των πρώτων, δειλών ενδείξεων που ενέχουν δυναμική για τη λιγότερο ή περισσότερο μακροπρόθεσμη και δομική μεταβολή των πραγμάτων. Μία συμμετοχική διαδικασία πολιτών, θεσμών, επιστημόνων, όπως άλλωστε επιβάλλει το μέλλον.

Ο Γιάννης Μαστρογεωργίου είναι γ.γ. Επικοινωνίας, επικεφαλής Ομάδας Foresight υπό τον Πρωθυπουργό

Η συζήτηση για το μέλλον και
ο εξανθρωπισμός του ψηφιακού καπιταλισμού

Κατά την τελευταία περίοδο, η συζήτηση για το μέλλον, συχνά με τη δομημένη μορφή της «στρατηγικής προοπτικής διερεύνησης», έρχεται δυναμικά στο προσκήνιο, τόσο σε εγχώριο όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, δημιουργώντας έναν εντυπωσιακό πλούτο σεναρίων σχετικά με τα νέα μεγάλα διακυβεύματα. Τα διακυβεύματα αυτά αναφέρονται κυρίως σε «μεγατάσεις», όπως η κλιματική κρίση, η ψηφιοποίηση και η ραγδαία διάδοση της τεχνητής νοημοσύνης.

Πρόκειται για μη αναστρέψιμες διαδικασίες και παγκόσμιες προκλήσεις, οι οποίες μπορούν να απαντηθούν επαρκώς μόνο με μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, κοινές αξίες, πνεύμα ευρείας συνεργασίας και συνεκτικό δημοκρατικό όραμα. Με άλλα λόγια, απαιτούν ένα καινούργιο αφήγημα που θα χτιστεί πάνω σε μια γενικευμένη θεώρηση της οικονομίας και της ανθρωπότητας στο σύνολό της, μια θεώρηση που θα εμπνεύσει μελλοντοστραφείς πολιτικές για τη μετατροπή των πολύπλοκων διακινδυνεύσεων σε ευκαιρίες για όλους, της ραγδαίας αλλαγής σε βιώσιμη προσαρμογή και της ψηφιακής εξουσίας σε ψηφιακή ευημερία και ευζωία.

Ειδικότερα, η δομική σύγκλιση και σύζευξη τεχνολογίας και ηθικής, καπιταλισμού και δημοκρατίας, πρέπει να τοποθετηθεί στην καρδιά αυτών των πολιτικών, σε συνδυασμό με τη συστηματική οικοδόμηση ψηφιακού ανθρώπινου, κοινωνικού και θεσμικού κεφαλαίου. Μια τέτοια σύζευξη μπορεί να απελευθερώσει τις υγιείς δυνάμεις της προόδου, της προσδοκίας και της ελπίδας, επαναπροσδιορίζοντας ριζικά το νόημα και τους σκοπούς της ζωής στην αναδυόμενη Κοινωνία της Τεχνητής Νοημοσύνης, με αίτημα όχι την ανατροπή του ψηφιακού καπιταλισμού αλλά τον ριζικό εξανθρωπισμό του.

Ο Χαράλαμπος Τσέκερης είναι αντιπρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής & Τεχνοηθικής, ερευνητής ΕΚΚΕ

Το αβέβαιο μέλλον
ως πρόκληση και ευκαιρία

Η χρήση μεθοδολογιών foresight έχει να επιδείξει εντυπωσιακά αποτελέσματα στον χώρο των επιχειρήσεων, ωστόσο η αξιοποίησή τους από κυβερνήσεις είναι ακόμη περιορισμένη κυρίως λόγω των σύντομων πολιτικών κύκλων που ευνοούν μία πολιτική ατζέντα με σύντομο χρονικό ορίζοντα. Ωστόσο, οι εκθετικές σύνθετες αλλαγές και γεγονότα όπως η πανδημία, εισαγάγουν εμφατικά την ανάγκη του μακροπρόθεσμου σχεδιασμού και της μελέτης του μέλλοντος.

Σε αυτήν την κατεύθυνση, η Εδρα UNESCO on Futures Research, στο Ιδρυμα Τεχνολογίας και Ερευνας, μαζί με την ομάδα Foresight στην κυβέρνηση, υλοποιούν έρευνα για την εξέλιξη του οικοσυστήματος καινοτομίας στην Ελλάδα προς το 2035, για λογαριασμό της Αναπτυξιακής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΑΤΕ). Στα πρώτα λοιπόν ευρήματα περιλαμβάνονται οι σημαντικές προκλήσεις που έρχονται από το metaverse και τη συγχώνευση εικονικού και πραγματικού κόσμου, η οποία ίσως έλθει συντομότερα από όλες τις προβλέψεις καθώς ήδη δημιουργείται μία παράλληλη ψηφιακή πραγματικότητα που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Επίσης, σε αυτό το αρχικό στάδιο της έρευνας εμφανίστηκαν αρκετές φορές για να αγνοηθούν οι «Deep Technologies», οι οποίες φαίνεται ότι αποτελούν ευκαιρία για χώρες, όπως η Ελλάδα, οι οποίες βρίσκονται στην περιφέρεια της παγκόσμιας καινοτομίας. Αυτές οι τεχνολογίες φαίνεται ότι δίνουν μια ευκαιρία σε ελληνικά ακαδημαϊκά ιδρύματα και startups, με αξιόλογες ιδέες, να σχεδιάσουν προϊόντα και υπηρεσίες που δίνουν νέες λύσεις.

Να σημειώσω τέλος, ότι το μέλλον είναι διανυσματικό μέγεθος. Η κατεύθυνση και η ταχύτητα εξέλιξής του εξαρτώνται άμεσα από δύο σημαντικές παραμέτρους, αφενός τις νέες τεχνολογίες, και αφετέρου από την εικόνα που έχει για το μέλλον η ίδια η κοινωνία. Στην κοινωνία εστιάζει η έρευνα που υλοποιούμε σε ευρωπαϊκό πλαίσιο για να ακούσουμε και να κατανοήσουμε τους φόβους και τις ελπίδες των πολιτών για το μέλλον, όπου και τους καλούμε να συμμετέχουν: bit.ly/our_futures.

Ο Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος είναι κάτοχος της Εδρας UNESCO on Futures Research, πρόεδρος του European Foresight Network

Αδιάβαστη η Ευρώπη στην ενεργειακή κρίση

Δυστυχώς, η Ευρώπη πιάστηκε αδιάβαστη στην πρόσφατη ενεργειακή κρίση, με άδειες αποθήκες φυσικού αερίου, καμία πρόβλεψη νέων συμβολαίων, καμία ενιαία ευρωπαϊκή στρατηγική, παρά μόνο μεμονωμένες εθνικές αντιδράσεις. Η ταχεία μετάβαση στην πράσινη ενέργεια πρέπει να γίνει με ομαλό και δημοκρατικό τρόπο (χωρίς νέα «κίτρινα γιλέκα») και με διαμόρφωση ενός νέου ευρωπαϊκού ενεργειακού δόγματος: Πράσινη μετάβαση με ενεργειακή ασφάλεια, δικαιοσύνη και δημοκρατία. Το δημόσιο χρήμα, (€1,2 δισ.  Ελλάδας και €100 δισ. της ΕΕ), που θα στηρίξει νοικοκυριά και μικρομεσαίους, θα κατευθυνθεί στα έσοδα των προμηθευτριών χωρών (Ρωσία, Νορβηγία, Κατάρ, ΗΠΑ, Αλγερία κ.ά.). Απροετοίμαστη και η Ελλάδα, ως μη όφειλε. Ετοιμη από το 2013 η μελέτη για την υπόγεια αποθήκη φυσικού αεριού στον Πρίνο, η αντλησιοταμίευση της Αμφιλοχίας, από αρχές 2015 η περιβαλλοντική μελέτη για το φράγμα Μεσοχώρας. Δυστυχώς, καμία εξέλιξη όλα αυτά τα χρόνια.

Η παγκόσμια μετάβαση σε ένα πράσινο κυκλικό παραγωγικό μοντέλο, θα κοστίσει έως το 2050 πάνω από $130 τρισ. Τέτοιες συγκλονιστικού είδους επενδύσεις, πολλές από τις οποίες σε αναπτυσσόμενες χώρες, απαιτούν τη δημιουργία ενός παγκόσμιου κλιματικού Bretton Woods με τη συνεργασία των μεγάλων οικονομιών και των παγκόσμιων χρηματοδοτικών φορέων (IMF, World Bank, Reconstruction Banks, etc).

H Ελλάδα από το 2014 βρίσκεται στην 6η καλύτερη παγκόσμια θέση στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από Ανανεώσιμες Πηγές και στην 2η πανευρωπαϊκά καλύτερη θέση στην εξοικονόμηση ενέργειας. Με αξιοποίηση του ενταγμένου από το 2013 στα ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά προγράμματα ηλεκτρικού καλωδίου Ισραήλ – Κύπρος – Κρήτη – Αττική (EuroAsia Interconnector) και του νέου καλωδίου Αίγυπτος – Κύπρος – Κρήτη – Αττική (EuroAfrica Interconnector), μπορεί να αποτελέσει σημαντικό κόμβο διαμεταφοράς πράσινου ηλεκτρισμού, με την προϋπόθεση να προωθήσει τη δημιουργία μιας νέας Ηλεκτρικής Λεωφόρου (Electric Highway) από την Ελλάδα προς την υπόλοιπη Ευρώπη.

Ο καθηγητής Γιάννης Μανιάτης είναι πρ. υπουργός Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής

Tα τεχνολογικά και χρηματοοικονομικά μονοπάτια μετάβασης στην αειφορία

Η ανθρωπότητα αντιμετωπίζει ταυτόχρονα τέσσερις μεγάλες κρίσεις. Πανδημία Covid-19, οικονομική ύφεση που απορρέει απ’ αυτήν, κλιματική αλλαγή και κατάρρευση της βιοποικιλότητας, συνθέτουν ένα υπαρξιακό πρόβλημα που η αντιμετώπισή του απαιτεί ριζοσπαστικούς μετασχηματισμούς και διακρατικές συνεργασίες μέσα στο πλαίσιο πολιτικών που διαμορφώνουν η Ατζέντα 2030, η Συμφωνία των Παρισίων και η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία.

Για την τελευταία, έχει προϋπολογιστεί €1 τρισ., ενώ επιπλέον €750 δισ., μέσω του NextGenererationEU και του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας προορίζονται για την επανεκκίνηση των οικονομιών σε ένα πράσινο, ψηφιακό και δίκαιο μονοπάτι που θα οδηγήσει σε κλιματική ουδετερότητα έως το 2050. Πέρα από τη χρηματοδότηση που είναι αναγκαία, μια αειφόρος ανάκαμψη απαιτεί συστημική προσέγγιση, δηλαδή την αντιμετώπιση των συμμετεχόντων ως μέρη που αλληλοεπιδρούν τόσο μεταξύ τους όσο και με το περιβάλλον τους, καθώς και ανάπτυξη σύνθετων λύσεων από διάφορα πεδία, πάντα με γνώμονα την επιστήμη, ώστε να σχεδιαστούν τεχνολογικά και χρηματοδοτικά μονοπάτια μετάβασης στην αειφορία, εξειδικευμένα στις ανάγκες κάθε χώρας.

Η φετινή Εκθεση του SDSN, στου οποίου τον ελληνικό και τον ευρωπαϊκό κόμβο συμπροεδρεύω, προτείνει τεχνολογικά και οικονομικά μονοπάτια μετάβασης στην αειφορία, αξιοποιώντας διεπιστημονικές λύσεις για ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, κυκλική οικονομία, λύσεις βασισμένες στη φύση και έργα μετριασμού της κλιματικής αλλαγής. Αναφορικά με την προστασία όσων πλήττονται από τις πολιτικές για το κλίμα και τη βιοποικιλότητα, η έκθεσή μας δείχνει ότι μέτρα δημοσιονομικής πολιτικής, όπως αναδιανομή  εσόδων από κλιματικούς φόρους, στοχευμένα μέτρα ενεργειακής αναβάθμισης, προγράμματα διατήρησης των θέσεων εργασίας και χρηματοδότηση επιδοτήσεων για νέες τεχνολογίες χαμηλών εκπομπών, μπορούν να συμβάλουν στην ταυτόχρονη εφαρμογή των 17 Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης και της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας, αυξάνοντας ταυτόχρονα την κοινωνική ισότητα και συνοχή, ενισχύοντας την απασχόληση και παράγοντας θετικούς πολλαπλασιαστές ανάπτυξης σε όλες τις ευρωπαϊκές περιφέρειες.

Από την πρόσφατη Σύνοδο των Ηνωμένων Εθνών για το κλίμα στη Γλασκώβη (COP26), στην οποία συμμετείχα ως πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιστημονικής Ενωσης Οικονομολόγων του Περιβάλλοντος, έγινε ξεκάθαρη η άνευ προηγουμένου κινητοποίηση των επιχειρήσεων και των χρηματοπιστωτικών οργανισμών για χρηματοδότηση βιώσιμων επενδύσεων. Το άθροισμα των κεφαλαίων παγκοσμίως που έχει δεσμευτεί για την επίτευξη μηδενικού ισοζυγίου εκπομπών αερίων θερμοκηπίου, ξεπέρασε τα 130 τρισεκατομμύρια δολάρια, από μόλις 5 τρισεκατομμύρια δολάρια όταν το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ιταλία ανέλαβαν τα ηνία της προεδρίας της COP26 από τη Χιλή και την Ισπανία το 2019. Η επιτάχυνση της μετάβασης στην αειφορία υποστηρίζεται επίσης από τις περισσότερες ηγεσίες των χωρών της Δύσης, οι οποίες έχουν θέσει στόχο να μηδενίσουν το ισοζύγιο άνθρακα έως το 2050. H Κίνα και η Ρωσία το μεταθέτουν για το 2060, ενώ η Ινδία για το 2070.

Η Φοίβη Κουντούρη είναι καθηγήτρια στη Σχολή Οικονομικών Επιστημών του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, διευθύντρια στο Εργαστήριο Ερευνας στην Κοινωνικό-Οικονομική και Περιβαλλοντική Αειφορία (ReSEES), διευθύντρια της Μονάδας Αειφόρου Ανάπτυξης (SDU) και του EIT Climate-KIC Hub Ελλάδος, του Ερευνητικού Κέντρου ΑΘΗΝΑ. Εκλεγμένη πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Ενωσης Οικονομολόγων Περιβάλλοντος και Πόρων (EAERE), εκλεγμένο μέλος της Παγκόσμιας Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών (WAAS)  και συνδιευθύντρια του Δικτύου Λύσεων Βιώσιμης Ανάπτυξης Ευρώπης (UN SDSN Europe) και Ελλάδος (UN SDSN Greece). Επίσης είναι μέλος της εθνικής επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή. Προσωπική ιστοσελίδα: phoebekoundouri.org