10 χρόνια στη «Σμύρνη»

Πριν από δώδεκα, περίπου, χρόνια, η ελληνικής καταγωγής και βραβευμένη με Οσκαρ και Χρυσή Σφαίρα ηθοποιός Ολυμπία Δουκάκη… έκλεψε, από μια βιβλιοθήκη στο Σικάγο, ένα βιβλίο. Ο τίτλος του «Some great Samaritans» (Κάποιοι σπουδαίοι Σαμαρείτες) και συγγραφέας του η Αμερικανίδα Εστερ Λαβτζόι, η μοναδική γυναίκα γιατρός που έμεινε στη Σμύρνη έως την τελευταία μέρα της Καταστροφής και ήταν αυτόπτης μάρτυς όσων έγιναν. Επρόκειτο για μια εξαιρετικά σπάνια έκδοση αφού είχε αποσυρθεί, για διπλωματικούς λόγους, λίγο καιρό αφότου κυκλοφόρησε το 1923. Ο λόγος της κλοπής; Να το δώσει στην καλή της φίλη Μιμή Ντενίση αφού οι δύο γυναίκες είχαν συζητήσει, αόριστα ακόμη τότε, την ιδέα για μια θεατρική παράσταση με φόντο τη μικρασιατική τραγωδία. Αυτό το βιβλίο στάθηκε η αφορμή για ένα τεράστιο εμπορικό και καλλιτεχνικό success story. Ξεκίνησε το 2014 με το «Σμύρνη μου αγαπημένη» – sold out για τρία συνεχόμενα χρόνια στο χωρητικότητας 1.000 θέσεων θέατρο του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού και το Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης -, συνεχίστηκε με το «Από Σμύρνη Σαλονίκη», το πρώτο ελληνικό θεατρικό sequel, και μοιάζει να κορυφώνεται τώρα με την κινηματογραφική μεταφορά του πρώτου μέρους σε σκηνοθεσία Γρηγόρη Καραντινάκη. Μια υπερπαραγωγή με διεθνείς συντελεστές που κάνει σήμερα πρεμιέρα.

Στα δέκα χρόνια που η Μιμή Ντενίση ασχολείται με τη Μικρασιατική Καταστροφή (από το 2011, όταν άρχισε να υλοποιείται η ιδέα της θεατρικής παράστασης και ύστερα πάλι από την αρχή για την κινηματογραφική παραγωγή) έκανε τόσο σχολαστική και αναλυτική έρευνα για τα στοιχεία, τα ντοκουμέντα, τα γεγονότα, τους επιφανείς αλλά και αφανείς πρωταγωνιστές εκείνης της περιόδου, ώστε σήμερα, οι γνώσεις της για το θέμα να είναι αντίστοιχες πανεπιστημιακών καθηγητών. Η αδελφή της Σοφία, καθηγήτρια Ιστορίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, της λέει ότι θα μπορούσε να πάρει ντοκτορά. Και οι φίλοι της ξέρουν πλέον ότι ακόμη και σε μία χαλαρή συναναστροφή ή σε διακοπές, σίγουρα, κάποια στιγμή, θα πάει την κουβέντα στον Εθνικό Διχασμό, στον Στεργιάδη, στον Χόρτον (ύπατο αρμοστή και πρόξενο των ΗΠΑ, τότε, στη Σμύρνη).

Μία «εικόνα» από το βιβλίο της Λαβτζόι, όπου η συγγραφέας περιγράφει πώς οι ορχήστρες που έπαιζαν στα προσαραγμένα στο λιμάνι της Σμύρνης πλοία των συμμάχων σταματούσαν μόνο για λίγο όταν οι προβολείς έπεφταν στην προκυμαία όπου γίνονταν το μακελειό και οι βιασμοί και μετά συνέχιζαν κανονικά, ήταν για τη Μιμή Ντενίση η πρώτη έμπνευση για να αρχίσει να γράφει το χρονικό της οικογένειας της Φιλιώς Μπαλτατζή, πρώτα ως θεατρικό και, στη συνέχεια, ως σενάριο. Από εκεί και πέρα, μελέτησε ό,τι σχετικό έχει γραφτεί. Περισσότερο μαρτυρίες παρά απόψεις. Από τη «Μάστιγα της Ασίας» του Χόρτον (στην ταινία, τα λόγια του πρόξενου είναι αυτούσια μέσα από το βιβλίο του), το «Αίμα στην προκυμαία» του Χέμινγουεϊ και σκόρπιες μαρτυρίες, κυρίως ξένων, που συγκέντρωσε μεθοδικά, έως τις σχετικές καταγραφές όχι μόνο όλων σχεδόν των ελλήνων αλλά και αρκετών τούρκων ιστορικών. Μέσα από αυτήν την έρευνα, «ανακάλυψε» και ανέδειξε ξεχασμένα πλέον πρόσωπα που έπαιξαν δραματικό ρόλο εκείνες τις μέρες. Οπως τον αμερικανό ιεραπόστολο της ΧΑΝ που χάρη στη δική του κινητοποίηση γύρισαν τα πλοία για να περιμαζέψουν τους πρόσφυγες. Ή τη Μίνι Μιλς, διευθύντρια, τότε, του Pierce College στην Ελλάδα και βασική μάρτυρα στη δίκη που έγινε αργότερα στο Λονδίνο για την πυρκαγιά, η οποία έσωσε πολλά ορφανά παιδιά υιοθετώντας τα ώστε να διαφύγουν ως αμερικανοί πολίτες.

Η ιδέα της ταινίας ξεκίνησε πριν από πέντε χρόνια, όταν ακόμη παιζόταν η παράσταση – αν και όσοι γνωρίζουν καλά τη Μιμή Ντενίση έχουν λόγους να πιστεύουν ότι υπήρχε εξ αρχής. Η υλοποίησή της ξεκίνησε το 2017. Και από τότε που άρχισε, σε συνεργασία με τον κορυφαίο θεατρικό συγγραφέα Μάρτιν Σέρμαν, να γράφει το σενάριο έως σήμερα που προβάλλεται πια στους κινηματογράφους, χρειάστηκε να υπερβεί πολλά εμπόδια και να λύσει δύσκολες οικονομικές και λοιπές πρακτικές εξισώσεις ώστε να πραγματοποιηθεί μια παραγωγή διεθνών προδιαγραφών σε ελληνικές συνθήκες και μάλιστα, τα δύο τελευταία χρόνια, εν μέσω πανδημίας. Σε όλο αυτό το διάστημα υπήρξε η κινητήριος δύναμη αυτού του πρότζεκτ. Και όχι γιατί είναι, τυπικά, η «κάτοχος» της ιδέας, η σεναριογράφος και η πρωταγωνίστρια (στην παράσταση και σκηνοθέτιδα). Ο χαρακτήρας και η προσωπικότητά της, ο τρόπος που δουλεύει, δεν αφήνουν περιθώρια ανάθεσης σε τρίτους της διαχείρισης της πορείας προς στον στόχο της. Η ίδια τηλεφωνούσε, απευθυνόταν σε φορείς και υπουργεία, έβρισκε χρηματοδοτήσεις αποδεικνύοντας ότι, εκτός των άλλων, είναι, ίσως, η καλύτερη, σήμερα μάνατζερ στην Ελλάδα. Του εαυτού της.

Για το κοινό, όλο αυτό μπορεί να μοιάζει με το peak μιας σαραντάχρονης πορείας στο θέατρο κατά τη διάρκεια της οποίας ανέτρεψε, με τις μεγάλες επιτυχίες της, κλισέ και εύκολες ετικέτες – ίσως διότι ποτέ δεν ασχολήθηκε μαζί τους. Για τους φίλους της, απλά, έτσι είναι η Μιμή. Ετσι ήταν πάντα. Αφηνε στους άλλους τις εντυπώσεις, την εικόνα της σταρ που είχε από την εφηβεία της, και κρατούσε για τον εαυτό της την ουσία. Ο κόσμος τη χειροκροτούσε στη σκηνή και, παράλληλα, εκείνη έκανε μεταφράσεις και διασκευές κλασικών έργων για άλλες παραστάσεις. Αλλωστε και στη στενή νεανική παρέα της, «Ηρόδοτο» τη φώναζαν. Οχι μόνο λόγω των σπουδών της στη Φιλοσοφική αλλά γιατί ακόμη και σε χαβαλετζίδικα παιχνίδια συναναστροφών ήθελε πάντα να είναι απολύτως ακριβής. «Ελα Μιμή μου, το παιχνίδι της αλήθειας παίζουμε, δεν δίνουμε εξετάσεις στο έργο του Ηρόδοτου».