Ο γρίφος της Μόσχας

Γιατί μετά προσπάθειες δυόμισι δεκαετιών, που ξεκίνησαν το 1997, να δείχνει ξαφνικά πρόθυμη η Μόσχα να ανταποκριθεί στο ελληνικό αίτημα να μας επιστραφούν τα κλεμμένα από τους Ναζί αρχεία μας; Τι άλλαξε ; Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Με την έναρξη των διασκέψεων για τον εντοπισμό του Χρυσού των Ναζί το 1996 σε Λονδίνο και Ουάσιγκτον, η πληροφορία έφτασε στα αυτιά μας από αμερικανικές πηγές. Τι μας είπαν ; Ότι στα Στρατιωτικά Αρχεία της Μόσχας, κάπου στα περίχωρά της, διατηρούνται εκατοντάδες φάκελοι που έχουν καταχωρηθεί ως Ελληνικά Αρχεία και περιλαμβάνουν κοινοτικά έγγραφα ( γεννήσεων, θανάτων, συμβολαιογραφικές πράξεις κ.ά.) που ανήκαν στις ισραηλιτικές κοινότητες της χώρας μας.  Η αντίδρασή μας στο ΥΠΕΞ ήταν ακαριαία. Υπουργός ήταν ο Θ. Πάγκαλος όταν ξεκίνησαν οι διαπραγματεύσεις μας με τη ρωσική πλευρά και οργανώθηκε πολυμελής αποστολή της Υπηρεσίας Διπλωματικού Αρχείου για την καταγραφή των φακέλων, ενισχυμένη με ειδικούς στη γλώσσα ladino.

Το πώς βρέθηκαν στη Μόσχα, έγινε και αυτό γνωστό. Τα εντόπισε μέσα σε βαγόνια τραίνων ο Κόκκινος Στρατός όταν μπήκε στο Βερολίνο κι επειδή κρύωναν οι στρατιώτες σκέφτηκαν να κάψουν τα χαρτιά για να ζεσταθούν, μέχρι που κάποιος ανώτερός τους διαπίστωσε πως ήταν αρχεία Εβραίων από όλες τις υπό κατοχή χώρες της Ευρώπης, ακόμα και από τη μακρινή Σαγκάη ! Ήταν σαφές πως στα σχέδια του Χίτλερ ήταν να μην αφήσει ίχνος εβραϊκής παρουσίας επί γης.

Τι ήταν εκείνο, όμως, που έκανε τους φίλους μας τους Ρώσους να θέτουν μία σειρά εκβιαστικά διλήμματα στην ελληνική πλευρά, αλλάζοντας διαρκώς τον νόμο περί επιστροφής πολιτιστικών αγαθών;  Και γιατί ενώ το Βέλγιο είχε πάρει πίσω τα Αρχεία του από το 1975, το ίδιο και η ένοχη Αυστρία τρεις δεκαετίες αργότερα αλλά και η Ολλανδία, με μία θεαματική ομολογουμένως κίνηση της Βασίλισσας Βεατρίκης στη διάρκεια επίσημής επίσκεψής της στη Μόσχα, οι φίλοι μας οι Ρώσοι αρνούνταν σε εμάς να το πράξουν;

Η απάντηση δεν έχει ένα σκέλος μόνο. Δεν είναι γιατί δεν είχαμε από την εποχή της χούντας των Αθηνών ικανοποιήσει το δίκαιο – το σωστό να λέγεται – αίτημα της Ρωσίας να της επιστρέψουμε το Αρχείο του Αυτοκρατορικού Ρωσικού Προξενείου Χανίων που είχε εμπιστευθεί σε αρμόδιο στο νησί με ρηματική του διακοίνωση ο τελευταίος Ρώσος πρόξενος όταν έγινε η Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, ούτε γιατί αρνηθήκαμε όσο και να μας πόνεσε εν καιρώ κρίσης η χρηματική αποζημίωση μιας εκατοντάδας χιλιάδας δολαρίων που μας ζητούσαν οι Ρώσοι για τη φύλαξη του Αρχείου μας, που στο κάτω κάτω δεν τους το ζητήσαμε αφού αγνοούσαμε την ύπαρξή του. Αλλά, τότε τί ; Πρώτα απ’ όλα υπήρξαν παράγοντες και από τις δύο πλευρές που καθυστερούσαν την επίλυση του ζητήματος για συντεχνιακά τους συμφέροντα. Οι μεν αρμόδιοι στη Μόσχα γιατί κοπιάροντας το Αρχείο πλούτιζαν ( 50 χιλ. δολάρια έδωσε η κοινότητα Θεσσαλονίκης για αντίγραφα που έλαβε στο Ισραήλ η καθηγήτρια Μίνα Ροζέν με χορηγία και του δικού μας ΥΠΕΞ ), οι δε περί το ημέτερο Υπουργείο Παιδείας, αρμόδιο για τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, περιφρονώντας το Διεθνές Δίκαιο, επέβαλαν επί σειρά ετών στους εκάστοτε πολιτικούς τους προϊσταμένους την άποψή τους να μη δοθούν τα Αρχεία στους νόμιμους ιδιοκτήτες τους !

Πειστικό είναι και το επιχείρημα που επικαλείται ως αιτία της ρωσικής δυστοκίας ότι οι Ρώσοι έχοντας συμπεριλάβει τα Αρχεία στην ενότητα των Πολιτιστικών Αγαθών δεν επιθυμούσαν να ανοίξουν το κουτί της Πανδώρας. Λέγεται πως εκατοντάδες καλλιτεχνικοί θησαυροί κλεμμένοι από τους Ναζί βρίσκονται στα υπόγεια του Ερμιτάζ…

Φαύλος κύκλος, που όμως δεν λύθηκε. Τότε, γιατί το ζήτημα πήρε αυτή την τροπή ; Αρχικά, ας περιμένουμε να δούμε εάν θα τελεσφορήσει  το θέμα. Μικρό το καλάθι μας μέχρι τέλους. Βάσιμη, πάντως, εικασία είναι ότι ο Έλληνας πρωθυπουργός δεν έπρεπε να φύγει με τελείως άδεια χέρια από το ταξίδι του στη Μόσχα. Και οι Ρώσοι φρόντισαν και τα γέμισαν…με αρχεία !

Ωστόσο, μένει να δούμε κάτι ακόμα πιο ενδιαφέρον. Μαζί με τους Ρώσους από διαφορετική μεριά της πόλης μπήκαν και οι Αμερικανοί στο Βερολίνο. Και βρήκαν και εκείνοι αρχεία ! Και τι τα έκαναν; Αντί να τα δώσουν στην Ελλάδα, έδωσαν ένα μέρος του στο Ισραήλ και κράτησαν ένα μικρότερο στη Ν. Υόρκη για τους εαυτούς τους !  Και προκύπτει το ερώτημα : θα μας τα επιστρέψουν ; Δεν μπορεί να είναι μόνο Ρώσοι οι κακοί της παρέας που έδειξαν αχαριστία ενώ η χώρα μας τους επέστρεψε με πρωτοβουλία της γράφουσας και δια χειρός Κωστή Στεφανόπουλου εντός του Κρεμλίνου τα λάβαρα του Αυτοκρατορικού Ρωσικού Στόλου που κατέφυγε στο λιμάνι της Μπιζέρτα το 1917 και συντηρούσε από τότε στο ορθόδοξο παρεκκλήσι η τελευταία Ελληνίδα κάτοικος στο Αλγέρι… Το πώς θα κινηθούν ΗΠΑ και Ισραήλ για το θέμα έχει τεράστια ηθική σημασία,φυσικά όχι μόνο για εμάς.

Η Φωτεινή Τομαή είναι  πρεσβευτής και πεζογράφος