Ο μεγάλος εξισωτής;

Ο ιστορικός Βάλτερ Σάιντελ στο βιβλίο «Ο Μεγάλος Εξισωτής» (The Great Leveller) υποστηρίζει ότι τέσσερα είδη κοσμοϊστορικού συμβάντος έχουν οδηγήσει σε τεράστιες εξισωτικές αλλαγές. Οι πανδημίες, οι πόλεμοι, οι επαναστάσεις και η διάλυση ενός κράτους. Ο Μαύρος Θάνατος, η πανούκλα του 1300, οδήγησε στην εξάλειψη του ενός τρίτου του ευρωπαϊκού πληθυσμού αυξάνοντας την τιμή της εργασίας και μειώνοντας ριζικά τις ανισότητες. Αλλά δεν χρειάζεται να είμαστε υπερβολικάì αισιόδοξοι. Οπως υποστηρίζει η Σιìλβια Φεντεριìτσι, ο Μαύρος Θάνατος οδήγησε σε έλλειψη εργατικούì δυναμικούì δημιουργώντας προσωρινάì μεγαλύτερη ελευθερία για τις γυναίκες και τους εργάτες. Ομως, η άρχουσα τάξη αντέδρασε γρηγορά και το αποτέλεσμα ήταν ο καπιταλισμός. Τον 20ό αιώνα, οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι και οι κομμουνιστικές επαναστάσεις οδήγησαν στη μείωση των ανισοτήτων, τη δημιουργία του κοινωνικού

κράτους, την ενδυνάμωση των συνδικάτων και την προοδευτική φορολογία. Αλλά η μείωση των ανισοτήτων αντιστράφηκε με την επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού στις αρχές της δεκαετίας των 1980. Θα τον ανατρέψει η πανδημία;

Στη διάρκεια της κρίσης του 2008, ο νομπελίστας Τζόζεφ Στίγκλιτς δήλωνε ότι «ο νεοφιλελευθερισμός πέθανε». Ωστόσο η αναγγελία ήταν πρόωρη. Η κυβερνητική σωτηρία των τραπεζών ήταν ακραίο παράδειγμα παρέμβασης υπέρ του καπιταλισμού που αποσκοπούσε στη διατήρηση της κυριαρχίας του. Στις πρώτες μέρες της πανδημίας πάλι, ο Paul Mason έλεγε ότι η πολιτική τάξη μετά την κρίση θα αποτελείται από «ενθουσιώδεις» ή «απρόθυμους» σοσιαλιστές. Προμαχώνες του νεοφιλελευθερισμού, όπως οι «Financial Times», παραδέχτηκαν ότι χρειάζονται «ριζικές μεταρρυθμίσεις που αντιστρέφουν την πολιτική κατεύθυνση των τελευταίων τεσσάρων δεκαετιών». Αλλά συμπλήρωναν ότι πρέπει να υπάρξουν σύντομα μέτρα μείωσης της φορολογίας, προσθέτοντας ότι μακροπρόθεσμα το κράτος δεν έχει δουλειά στην οικονομία.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης και ο Μπόρις Τζόνσον αναγκάστηκαν στην αρχή της πανδημίας να εφαρμόσουν πολιτικές αντίθετες με την ιδεολογία τους για να διατηρήσουν την κοινωνία όρθια. Η κρατική παρέμβαση στην οικονομία ήταν απαραίτητη αλλά και απαίτηση της κοινής γνώμης. Ο ιός έβαλε τη ζωή σε θανάσιμο κίνδυνο και θύμισε τις αξίες και τους θεσμούς που μπορούν να μας προστατεύσουν. Σ’ όλο των κόσμο η ζωή σταμάτησε ξαφνικά σαν να κατέβηκε ένας παγκόσμιος γενικός, κάτι που μας λέγανε είναι αδύνατο.

Θυμηθήκαμε τη βιολογική και κοινωνική μας τρωτότητα που είχε αποκρύψει ο άμετρος ναρκισσισμός και καταναλωτισμός της προηγούμενης περιόδου. Καταλάβαμε ότι στην «κατάσταση εξαίρεσης» δεν μας σώζει ο ατομισμός αλλά η κοινωνική αλληλεγγύη και η έγνοια για τον άλλο. Δεν εξασφαλίζουν οι αγορές τα απαραίτητα για τη βιολογική και κοινωνική επιβίωση αλλά τα δημόσια αγαθά και υπηρεσίες. Τέλος, αντιληφθήκαμε τη σημασία των ταπεινών και κακοπληρωμένων επαγγελμάτων: υπάλληλοι σουπερμάρκετ, οδοκαθαριστές, ντελιβεράδες, ταχυδρόμοι, χειρώνακτες, υγειονομικό προσωπικό. Οι περιφρονημένοι «άγγελοι της νύχτας» που κρατάνε τις πόλεις μας όρθιες.

Οι αξίες που αναδείχθηκαν στην πανδημία αποτελούν παρακαταθήκη της Αριστεράς. Η Δεξιά τις υιοθέτησε αναγκαστικά και προσωρινά. Η βιασύνη της κυβέρνησης να επιστρέψει στην «κανονικότητα» του business as usual βάζει την οικονομία πάνω από τη ζωή. Εχουμε καπιταλισμό, όπως είπε ένας υπουργός, μην το ξεχνάτε. Ξέρουμε από την ιστορία ότι η ζωή και η ελευθερία υποχωρούν όταν έρχονται σε σύγκρουση με την ιδιοκτησία.

Αλλά στην πανδημία φωτίστηκε η άλλη αιώνια κανονικότητα: η ηθική. Εγνοια και γενναιοδωρία για τον άλλο, πίστη στις αξίες του κοινού καλού και του δημόσιου συμφέροντος, στοργή για όσους υποφέρουν. Αυτές οι αξίες αντιστέκονται στη μοναξιά, την κατάθλιψη, τον φόβο θανάτου και επιβεβαιώνουν την ανθρώπινη οντολογία: πριν και μπροστά από καθέναν μας έρχεται ο άλλος, πριν από μένα η μάνα, το «εγώ» δεν υπάρχει χωρίς το «εσύ». Είμαστε μαθημένοι στις σταδιακές, μερικές, μετριοπαθείς μεταρρυθμίσεις. Κυβερνήσεις και τεχνοκράτες υποστηρίζουν μονότονα ότι μπορούν να ελέγχουν το μέλλον, ότι ο προγραμματισμός τους δεν αφορά μόνο τις οικονομικές εξελίξεις αλλά το κοινωνικό σύνολο. Εν τούτοις το ενδεχομενικό, το αναπάντεχο, το τυχαίο, δεν εξαλείφεται. Μπορεί τα συμβάντα που αλλάζουν τον ιστορικό ρου να είναι σπάνια αλλά όταν συμβαίνουν η ιστορία οδηγείται σε ριζικές και απρογραμμάτιστες αλλαγές. Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν έλεγε ότι, ενώ για τον Μαρξ οι επαναστάσεις είναι οι ατμομηχανές της ιστορίας, μπορεί τα πράγματα να είναι διαφορετικά. «Ισως οι επαναστάσεις έρχονται όταν η ανθρωπότητα… ταξιδεύοντας σ’ αυτό το τρένο, τραβάει το φρένο έκτακτης ανάγκης». Ισως ήρθε η ώρα να τραβήξουμε τον λεβιέ, να σταματήσουμε το τρένο της καταστροφής, να κάνουμε μόνιμες τις αξίες που επανάφερε η «κατάσταση ανάγκης». Ισως αυτή να είναι τέτοια στιγμή.

Ο Κώστας Δουζίνας είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Λονδίνου

*Νέα Βιβλία:

– Από την Εδρα στα Εδρανα, Εργα και Ημέρες μιας Αριστερής Κυβέρνησης (Εκδόσεις Νήσος, 2019)

– The Radical Philosophy of Rights (Routledge, 2020)