Περί μεταλλάξεων και στελεχών

Οι μεταλλάξεις σε έναν ιό είναι κάτι φυσιολογικό και αναμενόμενο. Η δυνατότητα να μεταλλάσσονται είναι ένα μεγάλο πλεονέκτημα με το οποίο η φύση έχει προικίσει τους ιούς. Τους βοηθάει να προσαρμόζονται στο περιβάλλον όπου κάθε φορά βρίσκονται, τον οργανισμό δηλαδή του ανθρώπου ή κάποιου άλλου ζώου, και να επιτυγχάνουν τον τελεολογικό σκοπό της ύπαρξής τους. Και ποιος είναι αυτός; Οχι να σκοτώσουν τον ξενιστή τους, όπως ίσως πολλοί από εμάς τους εξουθενωμένους από την πανδημία και την καθημερινή καταιγίδα από απαράδεκτα υψηλούς αριθμούς θανόντων και βαριά νοσούντων νομίζουμε. Αυτοί οι μικροσκοπικοί οργανισμοί το μόνο που θέλουν είναι να πολλαπλασιάζονται. Θέλουν τον ξενιστή τους ζωντανό για να τους παρέχει τα μέσα να αναπαράγονται. Ο κάθε ιός λοιπόν τείνει να γίνει πιο μεταδοτικός και λιγότερο φονικός.

Παρακολουθούμε εδώ και αρκετούς μήνες τον χορό των μεταλλάξεων του κορωνοϊού. Με δεδομένο το αυξημένο τρέχον φορτίο κορωνοϊού παγκοσμίως, εκατομμύρια από αυτές συμβαίνουν κάθε λεπτό σε όλο τον κόσμο και απλά περνούν απαρατήρητες καθώς δεν αλλάζουν ουσιαστικά τις ιδιότητες και τη συμπεριφορά του ιού. Συμβαίνει όμως σε κάποιες περιπτώσεις μια μετάλλαξη (ή συχνότερα ένα άθροισμα μεταλλάξεων στον ίδιο ιό) να ξεφύγει από τον γενικό αυτό κανόνα της ανωνυμίας και να δώσει στον συγκεκριμένο ιό ιδιαίτερες ικανότητες, που τον βγάζουν από την ανωνυμία. Μιλάμε τότε για ένα νέο στέλεχος του κορωνοϊού. Μάλιστα, για να διαχειριστεί και να οργανώσει αυτή την πολυπλοκότητα, η επιστημονική κοινότητα καθιέρωσε πρόσφατα ένα παγκόσμια αποδεκτό σύστημα ονοματολογίας των SARS-CoV-2 κορωνοϊών, όπου κάθε νέο στέλεχος βαφτίζεται με ένα γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου.

Ολα αυτά τα μάθαμε όλοι μας όταν προέκυψε το στέλεχος Δέλτα κάπου στις αρχές του καλοκαιριού και άλλαξε τα δεδομένα, καθώς ήταν πολύ πιο μεταδοτικό από τα έως τότε επικρατούντα στελέχη και οδήγησε στην έξαρση ενός νέου επιδημιολογικού κύματος που έχει κυριαρχήσει και εξακολουθεί να μαίνεται παγκοσμίως. Μόλις πριν από τρεις ημέρες η παγκόσμια κοινή γνώμη αλλά και οι επιστήμονες ενημερώθηκαν για την ύπαρξη ενός νέου, αξιοπρόσεκτου στελέχους. Αρχικά αναφέρθηκε ως στέλεχος Νότιας Αφρικής ή Μποτσουάνας, αλλά πολύ σωστά την ίδια κιόλας ημέρα βαφτίστηκε Ομικρον. Το στέλεχος αυτό φαίνεται να έχει κάποια ανησυχητικά χαρακτηριστικά που θορύβησαν ιδιαίτερα τους επιστήμονες και τις κυβερνήσεις. Περιλαμβάνει περίπου 50 μεταλλάξεις συγκριτικά με το αρχικό στέλεχος του ιού, 32 από τις οποίες βρίσκονται στην πρωτεΐνη – ακίδα που χρησιμοποιεί ο ιός για να εισέλθει στα ανθρώπινα κύτταρα. Μάλιστα, 12 από αυτές είναι καινούργιες, δεν έχουν δηλαδή καταγραφεί προηγουμένως.

Τρία είναι τα κυρίαρχα ερωτήματα που μας απασχολούν σε σχέση με το στέλεχος Ομικρον: Είναι πιο μεταδοτικό; Προκαλεί πιο σοβαρή νόσο; Μειώνει την αποτελεσματικότητα των εμβολίων; Για το πρώτο ερώτημα είναι πολύ νωρίς για οριστικές απαντήσεις. Τα πρώτα δεδομένα από τη Ν. Αφρική δείχνουν αυξημένη μεταδοτικότητα, αλλά μένει να επιβεβαιωθούν. Για τα άλλα δύο ερωτήματα, πραγματικά δεν έχουμε καμία ένδειξη ακόμα και θα χρειαστεί να περάσουν μερικές εβδομάδες για να μπορούμε να πούμε κάτι με σιγουριά. Με βάση τον τρόπο που λειτουργούν οι ιοί, διατηρώ μια αισιοδοξία ότι όχι μόνο δεν θα προκαλεί πιο σοβαρή νόσο, αλλά υπάρχει πιθανότητα να είναι πιο ήπια. Ως προς τα εμβόλια, θεωρώ ότι στη χειρότερη περίπτωση μπορεί να εμφανίζουν κάπως μειωμένη αποτελεσματικότητα, αλλά θα με ξάφνιαζε αν είχαμε πλήρη απουσία αποτελεσματικότητας.

Οι κυβερνήσεις βέβαια έχουν δίκιο που υπεραντιδρούν, καθώς όποιος καεί από τον χυλό (στέλεχος Δέλτα) φυσάει και το γιαούρτι (όπως ίσως αποδειχτεί το στέλεχος Ομικρον). Σε κάθε περίπτωση, η εγρήγορση σε όλα τα επίπεδα και η πρόληψη όπου αυτό είναι δυνατόν είναι ο μόνος ασφαλής τρόπος για να βγούμε από αυτή την πανδημία με τις λιγότερες δυνατόν απώλειες.

Ο Ευάγγελος Μανωλόπουλος είναι καθηγητής Φαρμακολογίας, Φαρμακογονιδιωματικής και Ιατρικής Ακριβείας, Ιατρικό Τμήμα, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Αλεξανδρούπολη, και αντιπρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Φαρμακολογίας