«Μετά»: 7 κατευθύνσεις

Ισως φαντάζει παράδοξο και άκαιρο ένα άρθρο για το «μετά», όταν η Ευρώπη ολόκληρη και μαζί η χώρα μας βρίσκονται εν μέσω του 4ου κύματος της πανδημίας. Οταν ανακαλύπτουμε ότι δεν αρκούν τα εμβόλια εφόσον ο ιός μεταλλάσσεται και η πολυπόθητη ανοσία αγέλης υποχωρεί στην ορίζοντα εξαιτίας ενός πυρήνα – σκληρού ή απλώς άγνοιας – συμπολιτών μας που αρνούνται ή φοβούνται να εμβολιαστούν. Ομως το «μετά» σχηματοποιείται ήδη και γίνεται πραγματικότητα μπροστά στα μάτια μας. Είναι λοιπόν καιρός να το ψηλαφήσουμε· σε αυτό το άρθρο προτείνω 7 κατευθύνσεις που ξεκινούν από τον χώρο της πανδημίας και καταλήγουν στον χώρο της πολιτικής, της κοινωνίας και της οικονομίας.

Κατεύθυνση πρώτη: ο ιός θα είναι μαζί μας για καιρό. Ενα πρόσφατο άρθρο στο περιοδικό «Foreign Affairs» αναφέρεται στον «παντοτινό ιό» («the forever virus»). Αντί για μία γρήγορη επάνοδο στην πρότερη κατάσταση, φαίνεται ότι είμαστε σε μία νέα κανονικότητα όπου εμβόλια και φάρμακα θα κυνηγούν έναν ιό που μεταλλάσσεται συνεχώς και ταξιδεύει – σαν μπάλα του πινγκ-πονγκ – από το ένα ευάλωτο μέρος της υφηλίου στο επόμενο. Αρα; Είναι επείγουσα μία ριζική αναθεώρηση των συστημάτων παγκόσμιας συνεργασίας για την αντιμετώπιση πανδημιών, για τη θωράκιση των εθνικών συστημάτων υγείας, αλλά και μόνιμες αλλαγές στις ατομικές και κοινωνικές συμπεριφορές.

Κατεύθυνση δεύτερη: οι αρνητές κάθε είδους επίσης. Οι «αρνητές» υπήρχαν πάντα – η ιστορία των πανδημιών βρίθει παραδειγμάτων – αλλά σήμερα βρήκαν πρόσφορο έδαφος σε μία πραγματικότητα σημαδεμένη από κάθε είδους «Τραμπιστές». Η εμπιστοσύνη στο κράτος, στην επιστήμη, στους ειδικούς είναι είδος σε ανεπάρκεια. Η συνωμοσιολογία αλλά και ο πολιτικός κυνισμός είναι είδη σε αφθονία – και κοστίζουν ζωές. Δύσκολο να μη συνδυάσει κανείς πολιτικές συμπεριφορές με στάσεις απέναντι στην πανδημία. Ας συγκρίνουμε για παράδειγμα εμάς με την Ιρλανδία και Πορτογαλία ως προς το ποσοστό εμβολιασμένων (είμαστε αισθητά χαμηλότερα) και τον χρόνο – και αριθμό Μνημονίων… – που χρειάστηκαν για να βγούμε από την οικονομική κρίση (εμείς πολύ περισσότερο). Τίποτα δεν είναι τυχαίο.

Κατεύθυνση τρίτη: το κράτος επέστρεψε. Ξαφνικά, ανακαλύψαμε πάλι ότι στα δύσκολα, το κράτος – ως συγκρότηση, θεσμοί, πολιτικές που ασκεί, εμπιστοσύνη που εμπνέει – κάνει τη διαφορά. Σε μία εποχή όπου όλοι οι οικονομολόγοι έγιναν Κεϊνσιανοί, νέα όρια μεταξύ κράτους και οικονομίας βρίσκονται υπό διαμόρφωση (και εδώ δεν είναι τυχαία μία κάποια «επιστροφή» της Σοσιαλδημοκρατίας στην Ευρώπη – ίσως και σε εμάς). Αλλά προσοχή: αυτή η επιστροφή του εκκρεμούς πρέπει να αποτελέσει ευκαιρία για να ξανασκεφτούμε τη λειτουργία και τον ρόλο του κράτους από την αρχή, όχι ως άλλοθι επιστροφής σε πρακτικές που μας οδήγησαν στην καταστροφή.

Κατεύθυνση τέταρτη: η νέα ψηφιακή παγκοσμιοποίηση είναι εδώ για να μείνει. Στην πανδημία, όλα έγιναν ψηφιακά – με μεγαλύτερη συχνά ευκολία από ό,τι νομίζαμε. Και οι περιβόητες παγκόσμιες αλυσίδες αξίας δοκιμάστηκαν αλλά άντεξαν. Η παγκοσμιοποίηση δεν υποχώρησε, απλώς άλλαξε. Και για να συμμετάσχει σε αυτήν ένα κράτος με επιτυχία, χρειάζεται να ξέρει να συνδυάζει ανθεκτικότητα με ευελιξία και καινοτομία. Η δε συζήτηση για να υπάρξει ένας δημοκρατικός έλεγχος στις γιγαντιαίες ψηφιακές πλατφόρμες που κυριαρχούν παγκόσμια, αλλά και στα δεδομένα μας που τις τρέφουν, έχει μόλις ξεκινήσει.

Κατεύθυνση πέμπτη: είμαστε όλοι πράσινοι. Η πανδημία είναι σαν να παρακολουθούμε την κλιματική αλλαγή σε συμπυκνωμένο χρόνο. Δεν είναι παράδοξο το ότι οι ανισορροπίες ανάμεσα στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον που αναδείχθηκαν βίαια στην πανδημία μάς υπενθύμισαν την κρισιμότητα της κλιματικής αλλαγής. Η «πράσινη μετάβαση» είναι στην ατζέντα όλων πλέον. Αλλά θα προλάβουμε; Οι αντιστάσεις είναι σθεναρές, τα προβλήματα δίκαιης μετάβασης πολλά, το κόστος μεγαλύτερο από ό,τι αρχικά πιστεύαμε – αλλά το κόστος της μη μετάβασης είναι καταστροφικό. Στα θετικά: ένας συνδυασμός πίεσης από την κοινωνία μαζί με τη συνειδητοποίηση ότι όποιος επενδύει για να τοποθετηθεί σωστά στη νέα εποχή – κράτη, πόλεις, επιχειρήσεις – έχει πολλά να κερδίσει.

Κατεύθυνση έκτη: αναζητώντας το νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Πανδημία συν ψηφιακή συν πράσινη μετάβαση σε ένα παγκόσμιο περιβάλλον όπου οι αλλαγές επιταχύνονται, με ένα μεγάλο έλλειμμα εμπιστοσύνης να σκεπάζει τα πάντα. Αναζητείται επειγόντως ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο με τους πολίτες προσαρμοσμένο στα νέα δεδομένα, στους νέους τρόπους εργασίας, στα νέα ψηφιακά εργαλεία, στον νέο ανταγωνισμό. Θα καταφέρουμε να το διαμορφώσουμε πριν υπερισχύσουν όσοι υπόσχονται εύκολες ψεύτικες λύσεις;

Κατεύθυνση έβδομη: η νέα δημοσιονομική πραγματικότητα. Κράτησα για τελευταία κατεύθυνση την πιο πεζή: τα δημοσιονομικά. Οχι, η πανδημία και η ορθή επιλογή στην ΕΕ και στη χώρα μας για δημοσιονομική επέκταση δεν αναιρεί τη δυσάρεστη πραγματικότητα των αριθμών. Η αύξηση του παρονομαστή στον λόγο χρέους προς ΑΕΠ είναι κομβική για να είναι το χρέος μας βιώσιμο, αλλά δεν αρκεί – θα χρειαστεί να ελέγξουμε και τον αριθμητή. Προσοχή στην απότομη προσγείωση: για μία χώρα με χρέος που υπερβαίνει πλέον το 200% του ΑΕΠ, η μετάβαση από ένα περιβάλλον χαμηλών επιτοκίων και ευμενών αγορών σε ένα πολύ πιο δύσκολο μπορεί να γίνει πολύ γρήγορα και να έχει επώδυνες επιπτώσεις.

Ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου είναι καθηγητής στο European University Institute, πρώην υπουργός