Πολιτικές τηλεμαχίες

Σε μια χώρα που πήρε στους πολιτικούς της αρχηγούς σχεδόν τριάντα πέντε χρόνια να αποδεχτούν την σε απευθείας σύνδεση τηλεοπτική αντιπαράθεσή τους ή ντιμπέιτ (debate), ως μορφή προεκλογικής επικοινωνίας, η απόφαση των υποψηφίων ενός κόμματος να αντιπαρατεθούν τηλεοπτικά για την αρχηγία του, αποτελεί μια καινοτομία για τα ελληνικά πολιτικά δρώμενα.

Τα ντιμπέιτ εμφανίστηκαν για πρώτη φορά στις ΗΠΑ στην προεκλογική εκστρατεία του 1960. Επανεμφανίστηκαν δεκαέξι χρόνια αργότερα στις προεδρικές εκλογές του 1976, καθώς και σε κάθε προεδρική εκλογή έκτοτε. Η επαναλαμβανόμενη χρήση θεσμοποίησε αυτή τη μορφή προεκλογικής επικοινωνίας, ενώ σταδιακά ο εκσυγχρονισμός της προεκλογικής εκστρατείας οδήγησε στην υιοθέτησή της από πολλές άλλες χώρες. Οι τηλεοπτικές αναμετρήσεις των πολιτικών αρχηγών θεωρούνται πλέον κεντρικό σημείο της προεκλογικής εκστρατείας.

Στην ελληνική περίπτωση δεν είχαμε την ανάλογη εμπειρία, δηλαδή αυτή της τηλεοπτικής αντιπαράθεσης των αρχηγών των δύο μεγάλων κομμάτων, λόγω της γνωστής άρνησης του Ανδρέα Παπανδρέου. Μάλιστα, η Νέα Δημοκρατία είχε εκμεταλλευτεί την άρνηση αυτή με αντίστοιχη τηλεοπτική διαφήμιση (άδεια καρέκλα) στις εκλογές του 1993. Στις εκλογές, όμως, του 1996 για πρώτη φορά στα πολιτικά χρονικά καταγράφεται τηλεοπτική αναμέτρηση των αρχηγών των δύο μεγάλων κομμάτων, του κ. Σημίτη και του κ. Εβερτ, επαναλαμβάνεται στις εκλογές του 2004 ανάμεσα στους κ. Σημίτη και Καραμανλή, Κ. Καραμανλή και Γ. Παπανδρέου το 2009,  και το 2015 ανάμεσα στον κ. Τσίπρα και τον κ. Μεϊμαράκη, ενώ από το 2004 συμμετέχουν όλοι οι πολιτικοί αρχηγοί σε ένα είδος πολιτικού ντιμπέιτ που συχνά έχει χαρακτηριστεί ως «παράλληλοι μονόλογοι».

Την τελευταία εβδομάδα, τα μέσα ενημέρωσης αναφέρθηκαν στην αντιπαράθεση των εκπροσώπων των υποψηφίων του ΚΙΝΑΛ σχετικά με τους όρους της διεξαγωγής της αντιπαράθεσης ή της συμμετοχής τους. Ομως, αυτό αποτελεί τον κανόνα. Στην πράξη, το δημοσιογραφικό αφήγημα αναφορικά με τα ντιμπέιτ (ή τηλεμαχίες) οργανώνεται σε τρία στάδια: στο πρώτο, η συζήτηση αφορά το αν θα γίνει και με ποιους όρους. Στο δεύτερο, η συζήτηση εστιάζεται στη διαμόρφωση των προσδοκιών και κριτηρίων αξιολόγησης για την τηλεοπτική αντιπαράθεση, καθώς και στη διερεύνηση των πιθανών στρατηγικών που θα ακολουθήσουν οι πολιτικοί αρχηγοί. Τέλος, στο τρίτο στάδιο, που έπεται της τηλεμαχίας, η εστίαση στρέφεται στην ανάδειξη του νικητή, κυρίως μέσα από τα γραφόμενα στις εφημερίδες, τις ιστοσελίδες και τα λεγόμενα στην τηλεόραση, προφανώς πλέον κι από τα σχόλια στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που ενδεχομένως κάποια από αυτά να έχουν «επαγγελματικό προσανατολισμό».

Από την αρχή, οι αναμετρήσεις των πολιτικών αρχηγών θεωρήθηκε ότι συνεισφέρουν περισσότερο από άλλες μορφές επικοινωνίας στη διαμόρφωση μιας καλά ενημερωμένης κοινής γνώμης και είναι πιο συμβατές με τις απαιτήσεις που θέτει η περί δημοκρατίας θεωρία. Σημαντικά σε αυτό το επίπεδο είναι τα ευρήματα από τις συστηματικές αναλύσεις περιεχομένου των ντιμπέιτ. Ενδεικτικά αναφέρω:

n Ο πολιτικός αφιερώνει μεγαλύτερο ποσοστό του χρόνου στο να παρουσιάζει τις θέσεις του, καθώς και να παρουσιάζει αποδείξεις και λογικά επιχειρήματα για τις θέσεις που προβάλλει.

n Υψηλότερη εστίαση σε ζητήματα πολιτικής και όχι στην προσωπικότητα των πολιτικών.

n Οι τηλεμαχίες των υποψηφίων προσφέρουν έναν τόνο νηφαλιότητας στην προεκλογική εκστρατεία.

n Ο πολιτικός λόγος στις τηλεμαχίες υπολείπεται σε μεγαλοστομία και υπερβολή από άλλες μορφές προεκλογικής επικοινωνίας, όπως η πολιτική διαφήμιση και οι δημόσιες ομιλίες (που πια αποτελούν παρωχημένη μέθοδο). Ακόμη, χαρακτηρίζεται από αυξημένη ενδοσκόπηση, μικρότερη ασάφεια και λιγότερες διφορούμενες απαντήσεις σε ερωτήσεις.

Αν και πρόκειται για μια ασύμμετρη μορφή επικοινωνίας, όπου ο δημοσιογράφος έχει τον έλεγχο αφού θέτει τις ερωτήσεις, πολύ συχνά οι πολιτικοί αρχηγοί αλλάζουν το ερμηνευτικό πλαίσιο απαντώντας σε μία ερώτηση που αφορά ζητήματα χαρακτήρα ή προσωπικής συμπεριφοράς με μία απάντηση που εστιάζεται σε θέματα πολιτικής.

Μέχρι σήμερα, με κάποιες εξαιρέσεις, τα ελληνικά κόμματα έχουν υιοθετήσει το παλαιό πρωτόκολλο (κανόνες) οργάνωσης των αναμετρήσεων, το οποίο προβλέπει μια μικρή ομάδα δημοσιογράφων που θέτει ερωτήσεις στους πολιτικούς, ενώ οι πολιτικοί απευθύνουν τον λόγο μόνο στους δημοσιογράφους, χωρίς να υπάρχει μεταξύ τους διάλογος. Πρόκειται για το γνωστό ξεπερασμένο «πρωτόκολλο των παράλληλων μονολόγων», που είναι παρωχημένο στην εποχή του διαδραστικού Διαδικτύου (Web 2.0).

Χρειάζεται και στη χώρα μας να υιοθετήσουμε εναλλακτικά πρωτόκολλα οργάνωσης τηλεμαχιών, προσθέτοντας προφανώς το στοιχείο της αλληλόδρασης. Ούτε πλέον είναι αναγκαίο να υπάρχει ένα πάνελ δημοσιογράφων που θα κάνουν τις ερωτήσεις. Το εν λόγω πάνελ θα μπορούσε να αντικατασταθεί από έναν δημοσιογράφο που παράλληλα να συντονίζει τη συζήτηση. Στη θέση των δημοσιογράφων, ερωτήσεις θα μπορούσαν να τεθούν από πολίτες που παρακολουθούν και συμμετέχουν στην τηλεμαχία.

Σε γενικές γραμμές, η χρήση περισσότερων του ενός πρωτοκόλλων τηλεμαχιών, στην ίδια προεκλογική εκστρατεία, συμβάλλει σε μια καλύτερη κατανόηση των θέσεων των υποψηφίων και των επιλογών τους. Για τους πολιτικούς φορείς, οι τηλεμαχίες προσφέρουν μια ανταγωνιστική ευκαιρία να επιβεβαιώσουν την εγκυρότητα των θέσεών τους, να αμφισβητήσουν την αξία των θέσεων των αντιπάλων τους και εν τέλει να κερδίσουν την προσοχή και την εύνοια των πολιτών.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής του Τμήματος Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών.