Η Ελλάδα στο επίκεντρο της γερμανικής πολιτικής

H Ανγκελα Μέρκελ στην αποχαιρετιστήρια περιοδεία της στην Ευρώπη επισκέπτεται και την Αθήνα, δικαίως. Στα 16 χρόνια της καγκελαρίας της η Ελλάδα και η Γερμανία συνδέθηκαν τόσο στενά, όσο ποτέ άλλοτε στο παρελθόν. Στο διάστημα αυτό οι αποφάσεις των εκάστοτε κυβερνήσεων επηρέασαν καθοριστικά την οικονομική και κοινωνική εξέλιξη της άλλης χώρας. Δυστυχώς, στις περισσότερες περιπτώσεις σε αρνητική κατεύθυνση με τους γνωστούς εκτροχιασμούς: τη δαιμονοποίηση της Μέρκελ με χιτλερικό μουστάκι και περιβραχιόνιο, ως απάντηση στην Αφροδίτη της Μήλου με σηκωμένο το μεσαίο δάχτυλο. Δεν ήταν λοιπόν περίεργο ότι η Μέρκελ δεν ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής στην Ελλάδα.

Καθοριστική για τις σχέσεις των δύο χωρών ήταν η δομική κρίση χρέους της Ελλάδας που ξεκίνησε από το 2008. Νωρίς η ΕΕ με συναίνεση της Μέρκελ σμίλευσε τα πρώτα προγράμματα περικοπών για την Ελλάδα, που επέτρεπαν την παραμονή της χώρας στην ευρωζώνη. Σε εκείνη τη φάση, το επιδιωκόμενο από τον τότε πρωθυπουργό Γιώργο Παπανδρέου πρώτο δημοψήφισμα για την παραμονή της Ελλάδας στο ευρώ ακυρώθηκε με πίεση και της Μέρκελ – γεγονός που εξελήφθη ως απαράδεκτη παρέμβαση στα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας.

Τα προγράμματα διάσωσης της Ελλάδας συνδέθηκαν με τη δραματική υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου της Ελλάδας. Τα μέτρα περικοπών οδήγησαν πολλούς σε μακροχρόνια ανεργία και ένα μέρος του πληθυσμού στη φτώχεια. Διαφιλονικούμενο ακόμα σήμερα είναι, αν θα ήταν προτιμότερη μία έξοδος από την ευρωζώνη, ή αν η επιστροφή στη δραχμή θα οδηγούσε σε ακόμα μεγαλύτερη και βαθύτερη οικονομική κρίση, άποψη την οποία συμμερίζεται και ο συντάκτης αυτών των γραμμών.

Ωστόσο, εκείνο που αναμφίβολα έλειπε από τα πακέτα διάσωσης, ήταν η επενδυτική προοπτική. Και αυτή η κριτική έχει αποδέκτη και τη Μέρκελ. Η υποστηριζόμενη από αυτήν τρόικα επέμεινε μονομερώς για μεγάλο διάστημα σε δομικές μεταρρυθμίσεις, τις οποίες επί χρόνια οι ελληνικές κυβερνήσεις επιτυχώς απέκρουαν. Προτιμότερο θα ήταν να συνδεθούν οι ορθώς επιδιωκόμενες μεταρρυθμίσεις με τη δέσμευση για μία ευρωπαϊκά χρηματοδοτούμενη επίθεση επενδύσεων σε τεχνολογίες του μέλλοντος στην Ελλάδα. Αυτό το βήμα έλειψε δυστυχώς όλα τα χρόνια και είναι η βασική αιτία, γιατί στο τέλος απέτυχε και η τρόικα. Ακόμα χειρότερα: η ανάκαμψη της ελληνικής οικονομίας καθυστέρησε πάρα πολύ. Την ευθύνη για την απουσία επενδυτικού σχεδίου φέρουν πολλοί, αλλά πρωτίστως οι τότε ελληνικές κυβερνήσεις. Συνυπεύθυνη όμως είναι και η Ανγκελα Μέρκελ ως ισχυρότερη φωνή στην ευρωπαϊκή σκηνή. Εσχάτως μίλησε με αυτοκριτική διάθεση για αυτήν τη φάση της Ελλάδας.

Το ισχυρό χαρτί της γενικά, αλλά και ειδικά σε εκείνη τη φάση ήταν άλλο: η διαχείριση της κρίσης με στόχο «να κρατηθεί το ευρωπαϊκό μαγαζί», όπως φάνηκε κυρίως το 2015. Χωρίς τη δική της συνετή παρέμβαση, η ελληνική ιστορία θα έπαιρνε άλλο δρόμο εκείνη τη μοιραία χρονιά, τον δρόμο του Grexit και της πλήρους εξαθλίωσης της χώρας. Αυτή η διαχείριση κρίσης με στόχο την παραμονή της Ελλάδας στο ευρώ και τη διάσωση της ευρωζώνης κόντρα στην πλειοψηφία των Γερμανών, κόντρα σε μέλη της ίδιας κυβέρνησής της και κόντρα σε γερμανικά μέσα ενημέρωσης, αξίζει απεριόριστης αναγνώρισης.

Αλλά υπήρξε και μία σειρά αποφάσεων, καθοριστικών και για τις δύο χώρες. Το άνοιγμα των συνόρων της Ελλάδας το 2015 συνέβαλε σε ένα κύμα εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων που έφτασαν στη Γερμανία, με κατάληξη το δικής της έμπνευσης «ντιλ του Προσφυγικού» μεταξύ ΕΕ και Τουρκίας.

Στην τελευταία κρίση μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας η καγκελάριος αρνήθηκε να πάρει καθαρή θέση, αντίθετα επέλεξε εκ νέου να μεσολαβήσει για την αποκλιμάκωση της όξυνσης μεταξύ των δύο εταίρων του ΝΑΤΟ. Η κατανομή ρόλων, του «καλού μπάτσου» (Ανγκελα Μέρκελ) και του «κακού μπάτσου» (Εμανουέλ Μακρόν), είχε ως αποτέλεσμα να εκτονωθεί η κρίση μέσω διαλόγου με τον τούρκο πρόεδρο Ερντογάν χωρίς στρατιωτική κλιμάκωση. Αλλά η Μέρκελ δεν κέρδισε περισσότερες συμπάθειες στην Ελλάδα, οι Ελληνες περίμεναν από αυτήν να σταθεί προστατευτικά στο πλευρό του εταίρου στην ΕΕ.

Τουλάχιστον στο τέλος της θητείας της και κυρίως με την ανάληψη της σημερινής κυβέρνησης βελτιώθηκαν και οι διμερείς ελληνο-γερμανικές οικονομικές σχέσεις. Προχώρησε μία σειρά κοινών επενδύσεων γερμανικών επιχειρήσεων στην Ελλάδα σε τομείς όπως η ενέργεια και η ψηφιακή τεχνολογία, και έγιναν εμβληματικά έργα, όπως η κοινή επένδυση e-mobility της Volkswagen στην Αστυπάλαια.

Δείχνουν ότι οι ελληνο-γερμανικές σχέσεις μπήκαν σε έναν ομαλότερο και παραγωγικότερο δρόμο. Ευχής έργο για όλες τις πλευρές θα ήταν να ανοίξει ένα νέο κεφάλαιο και ο επόμενος καγκελάριος της Γερμανίας – θα είναι σίγουρα άνδρας καγκελάριος – να συμβάλει ενεργά στη συγγραφή αυτού του νέου κεφαλαίου διμερούς ελληνο-γερμανικής συνεργασίας.

Ο Αλέξανδρος Κρητικός είναι οικονομολόγος, διευθυντής έρευνας στο DIW (Γερμανικό Ινστιτούτο Οικονομικών Ερευνών), καθηγητής Οικονομικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο του Πότσνταμ