Το τελευταίο μάθημα

Ο Μπόμπιο είχε μπει μια ώρα νωρίτερα στο γεμάτο αμφιθέατρο με έναν φουσκωμένο χαρτοφύλακα, όπως πάντα. Tον είχε αφήσει στην έδρα και είχε κάνει μερικά βήματα με τα χέρια πίσω από την πλάτη, κοιτώντας τον κόσμο που είχε συγκεντρωθεί για να τον ακούσει – παλιούς και νέους φοιτητές, συναδέλφους του από άλλα τμήματα, απλούς πολίτες που ήθελαν να τον αποχαιρετήσουν. Ηταν συγκινημένος, από το μυαλό του πέρασε το πρώτο του μάθημα πολιτικής φιλοσοφίας, τον Δεκέμβριο του 1935, και ήθελε να πιάσει κουβέντα με τον καθένα από τους συγκεντρωμένους, να τους σφίξει το χέρι, να τους ευχαριστήσει.

Αντί γι’ αυτό, άρχισε να μιλάει. Κι εκείνο το μάθημα, μαζί με όλα τα μαθήματα της τελευταίας χρονιάς, κυκλοφόρησε προχθές σε βιβλίο από τις εκδόσεις Donzelli, με πρόλογο του Μικελάντζελο Μποβέρο, του αγαπημένου μαθητή και διαδόχου του Μπόμπιο. Ο τίτλος είναι ο ίδιος μ’ εκείνον που είχε διαλέξει ο δάσκαλος για το τελευταίο του μάθημα: «Πολιτική αλλαγή και επανάσταση».

Ο τίτλος αυτός, γράφει ο Ετσο Μάουρο στη Repubblica, αναδεικνύει την αέναη ιστορική σύγκρουση ανάμεσα στον μεταρρυθμιστικό χώρο και την επαναστατική ρήξη, δύο διαφορετικές ερμηνείες δηλαδή της ίδιας ώθησης για τη λαϊκή απελευθέρωση και την επίτευξη μεγαλύτερης δικαιοσύνης και ισότητας. Θέλοντας, λες, να αφήσει μια κληρονομιά στους φοιτητές του, ο Μπόμπιο διατρέχει όλη την ιστορία της δυτικής σκέψης, από τον Πλάτωνα ως τον Κέλσεν, παρουσιάζοντας τους διάφορους τρόπους μετάβασης από τη μια πολιτική μορφή στην άλλη, και φτάνοντας στον Χέγκελ, τον Μαρξ και τους σύγχρονους διανοητές.

Τα μαθήματα στο Palazzo Nuovo δίνονται στα τέλη της δεκαετίας του ’70, σε μια εποχή που η Ιταλία γνωρίζει τη βία και τον θάνατο: η επανάσταση εκπροσωπείται από την τρομοκρατία των Ερυθρών Ταξιαρχιών. Και ο Μπόμπιο θέλει να προσφέρει στους φοιτητές του τα εργαλεία για να ερμηνεύσουν και να αξιολογήσουν το πρόβλημα των επαναστάσεων. Ο μύθος και η πραγματικότητα, τους λέει, ενώνονται για πρώτη φορά με την κατάληψη της Βαστίλλης. Πριν, ο στόχος μιας πιο δίκαιης κοινωνίας έμοιαζε απροσδιόριστος. Μετά, γίνεται κατανοητό ότι η επανάσταση είναι ένα ιδανικό που μπορεί να πραγματοποιηθεί, και εισέρχεται στην ιστορία. Ενώ όμως η ουτοπία γίνεται πραγματικότητα, προκαλεί ταυτόχρονα και μια σφοδρή κριτική: οι επαναστάτες κατηγορούνται ότι θέτουν έναν στόχο υπερβολικά υψηλό για να μπορεί να πραγματοποιηθεί και οι επαναστάσεις ότι προδίδουν πάντα τον εαυτό τους και καταλήγουν στο άλλο άκρο.

Την ημέρα που δολοφονείται ο Αλντο Μόρο, στις 9 Μαΐου του 1978, ο Μπόμπιο σηκώνεται από την έδρα και διαβάζει μια σελίδα του Μαξ Βέμπερ: «Μπροστά μας δεν έχουμε την ανθοφορία του θέρους, αλλά αρχικά μια πολική νύχτα παγερής σκοτεινιάς και σκαιότητας. Πολιτική σημαίνει να τρυπάς σκληρά σανίδια, αργά και σθεναρά, με πάθος και με μέτρο ταυτόχρονα. Μόνον όποιος είναι βέβαιος πως δεν θα συνθλιβεί όταν ο κόσμος, απ’ τη δική του τη σκοπιά ιδωμένος, αποδειχθεί πολύ μωρός ή ποταπός για όσα αυτός θέλει να του προσφέρει, μόνον όποιος μ’ όλα αυτά αντιμέτωπος μπορεί να πει “και όμως!”, μόνον αυτός διαθέτει το “κάλεσμα” της πολιτικής». (Η πολιτική ως κάλεσμα και επάγγελμα», εκδ. Δώμα, μτφρ. Κώστας Κουτσουρέλης.) Ο Μπόμπιο κάνει μια παύση και προσθέτει: «Και όμως, συνεχίζουμε κι εμείς».

Με λόγια ενός άλλου φιλοσόφου, του Καρλ Πόπερ, θα απαντήσει ο Mπόμπιο και στην τελευταία ερώτηση των φοιτητών του, έναν χρόνο αργότερα, για το αν προτιμά την αλλαγή ή την επανάσταση. «Η βία γεννά πάντα μεγαλύτερη βία. Και οι βίαιες επαναστάσεις σκοτώνουν τους επαναστάτες και διαφθείρουν τα ιδανικά τους. Οι μόνοι που επιβιώνουν είναι οι πιο ικανοί στην τέχνη της επιβίωσης. Εγώ υποστηρίζω ότι μόνο σε μια δημοκρατία, σε μια ανοιχτή κοινωνία, έχουμε τη δυνατότητα να διορθώνουμε τις αδικίες. Αν καταστρέψουμε αυτή την κοινωνική τάξη με μια βίαιη επανάσταση, όχι μόνο θα είμαστε υπεύθυνοι για τις βαριές θυσίες της επανάστασης, αλλά θα δημιουργήσουμε και μια κατάσταση που θα καταστήσει αδύνατη την κατάργηση των κοινωνικών δεινών, της αδικίας και της καταπίεσης».

Θα κάνει πάλι μια παύση και θα προσθέσει: «Αν αναζητήσουμε το πραγματικό νόημα των ιστορικών αλλαγών, από τη βιομηχανική επανάσταση μέχρι τη φεμινιστική επανάσταση, θα δούμε ότι καμιά από τις αλλαγές αυτές δεν επήλθε απότομα και με βίαιο τρόπο, αλλά όλες έγιναν σταδιακά, μέρα με τη μέρα, σχεδόν χωρίς να το καταλάβουμε».

Και για τον Λένιν και τον Τρότσκι, που εντόπισαν το κέντρο της εξουσίας στην Αγία Πετρούπολη και την κατέκτησαν μπαίνοντας στα Χειμερινά Ανάκτορα, τι έχει να πει; «Μα ο πολωνός φιλόσοφος Λέσεκ Κολακόφσκι μάς προειδοποιεί ότι το πρόβλημα της κοινωνίας δεν είναι η εξουσία, αλλά η αλλοτρίωση. Σας ρωτώ λοιπόν: πού είναι τα Ανάκτορα της Αλλοτρίωσης;».

Δεξιά και Αριστερά

Γεννημένος σε μια σχετικά εύπορη οικογένεια της μεσαίας τάξης του Τορίνο, ο Μπόμπιο έλαβε μέρος στην αντίσταση και φυλακίστηκε από το 1943 ως το 1944. Το 1984, ο πρόεδρος Περτίνι τον αναγόρευσε ισόβιο γερουσιαστή. Φιλόσοφος και θεωρητικός του δικαίου, καθηγητής για πολλές δεκαετίες στο Πανεπιστήμιο του Τορίνο και τακτικός αρθρογράφος της «Stampa», επέμενε μέχρι το τέλος της ζωής του στη διάκριση μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς. Οπως γράφει στο ομώνυμο βιβλίο του (εκδ. ΠΟΛΙΣ), η θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα έγκειται στη στάση τους απέναντι στην έννοια της ισότητας. Για την Αριστερά, οι ανισότητες είναι κοινωνικές και πρέπει να διορθωθούν, αν όχι να εξαφανιστούν. Για τη Δεξιά, αντιθέτως, είναι φυσιολογικές και δεν πρέπει να επιδιώκεται η κατάργησή τους γιατί παίζουν ουσιαστικό ρόλο στην ανάπτυξη της κοινότητας.